Państwo i niezależność nauki | Razem dla nauki

Nauka kontra pseudonauka: dlaczego medycyna musi opierać się na dowodach

Thu, 02 Jul 2026 08:00:00 +0200

Pseudonauka nie jest niewinnym dziwactwem. Ruch antyszczepionkowy obniża wyszczepialność i przywraca choroby, które medycyna niemal wykasowała; „cudowne" terapie odciągają chorych od skutecznego leczenia; dezinformacja klimatyczna czy zdrowotna przekłada się na realne decyzje i realne ofiary. W czasach, gdy fałsz rozchodzi się szybciej niż recenzowane badanie, obrona nauki przestaje być sporem akademickim, a staje się kwestią zdrowia publicznego. Razem podchodzi do niej z dwóch stron naraz: przez medycynę opartą na dowodach i przez upowszechnianie wiedzy.

Medycyna oparta na dowodach jako zobowiązanie państwa

W rozdziale o zdrowiu Deklaracja programowa Razem stawia sprawę wprost. Partia zobowiązuje się „działać na rzecz rzetelnej medycyny opartej na dowodach i badaniach naukowych" oraz przyznać rzecznikowi praw pacjenta szerokie uprawnienia, „aby mógł chronić pacjentów przed groźnymi, niepotwierdzonymi naukowo terapiami". To ważne, bo pokazuje, że „oparcie na dowodach" nie jest hasłem, tylko konkretnym zadaniem instytucji publicznych — na przykład tam, gdzie refundacja ma iść za realną skutecznością terapii, a pacjent ma być chroniony przed naciąganiem na metody bez pokrycia w badaniach.

Tu nauka i ochrona zdrowia stają się jednym systemem. Publiczna medycyna, która leczy zgodnie z aktualną wiedzą, potrzebuje zaplecza w postaci finansowanych ze środków publicznych badań — bez nich „dowody", na których ma się opierać, musiałyby pochodzić wyłącznie od tych, którzy mają interes w konkretnym wyniku. Dlatego publiczne finansowanie badań i medycyna oparta na dowodach to dwie strony tej samej monety, a jakość publicznej ochrony zdrowia opisuje serwis zdrowotny Razem w tekście o wyborze między medycyną publiczną a prywatną.

Medycyna oparta na dowodach (EBM). To podejście, w którym decyzje lecznicze opiera się na najlepszych dostępnych wynikach badań naukowych — kontrolowanych, powtarzalnych, recenzowanych — a nie na tradycji, autorytecie czy marketingu. Nie znaczy to, że nauka jest nieomylna; znaczy, że korygują ją kolejne badania, a nie zaklęcia. To właśnie ta zdolność do korekty odróżnia naukę od pseudonauki.

Najlepszą tamą jest dostępna wiedza

Drugą część odpowiedzi Razem formułowało już w 2018 roku i pozostaje ona spójna z jego linią, choć pochodzi ze stanowiska o nauce, nie z rozdziału zdrowotnego Deklaracji 2025. Partia pisała wtedy, że „w czasach tak silnej propagandy antynaukowej inwestycja w upowszechnianie wiedzy naukowej jest wręcz konieczna". Logika jest tu profilaktyczna: łatwiej zapobiegać dezinformacji, niż ją potem prostować. Społeczeństwo, które ma dostęp do rzetelnej wiedzy i rozumie, jak działa nauka, jest odporniejsze na naciąganie — od cudownych diet po teorie spiskowe.

Z tego samego stanowiska płynie druga myśl: „wiedza nie jest produktem rynkowym, ale dobrem wspólnym", więc państwo powinno „umożliwiać swobodny dostęp do wyników badań finansowanych ze środków publicznych". Jeśli badanie opłacił podatnik, jego wyniki nie powinny znikać za zaporą płatną drogiego czasopisma — powinny być dostępne obywatelom, dziennikarzom i lekarzom. Otwarty dostęp do wiedzy to nie tylko sprawiedliwość, ale i konkretne narzędzie w walce z pseudonauką: im łatwiej dotrzeć do wiarygodnego źródła, tym trudniej wygrać fałszowi.

Co proponuje Razem

Będziemy działać na rzecz rzetelnej medycyny opartej na dowodach i badaniach naukowych. Przyznamy rzecznikowi praw pacjenta szerokie uprawnienia, aby mógł chronić pacjentów przed groźnymi, niepotwierdzonymi naukowo terapiami.— Deklaracja programowa Partii Razem (2025), rozdz. „Zdrowie ponad zyski”, partiarazem.pl

Rzetelna medycyna oparta na dowodach i badaniach jako zobowiązanie publicznych instytucji zdrowia — leczenie zgodne z wiedzą, nie z modą.
Ochrona pacjentów przed niepotwierdzonymi terapiami przez wzmocnionego rzecznika praw pacjenta.
Upowszechnianie wiedzy i otwarty dostęp do badań publicznych jako profilaktyka przeciw propagandzie antynaukowej (postulat ze stanowiska Razem z 2018 roku).

Obrona nauki przed polityczną i rynkową presją to ten sam wątek, co niezależność uczelni — bo wiarygodna jest tylko nauka, której nikt nie może kazać z góry, co ma „udowodnić".

Źródła i dalsza lektura

„Nie udźwignie ich sektor prywatny”. Dlaczego innowacje napędza państwo

Wed, 01 Jul 2026 10:00:00 +0200

Istnieje wygodny mit, według którego innowacje załatwi rynek: dość obniżyć podatki, odczekać, a przedsiębiorcy sami wymyślą przyszłość. Program Partii Razem odrzuca ten obrazek jednym zdaniem, które we wstępie do rozdziału o nauce brzmi niemal jak zdanie z podręcznika ekonomii dóbr publicznych: zaawansowane badania to nowe silniki rozwoju, które wymagają dużych nakładów i czasu, i których — cytując wprost — „nie udźwignie ich sektor prywatny". To nie jest deklaracja niechęci do biznesu. To trzeźwe rozpoznanie, dlaczego akurat tę część rozwoju musi wziąć na siebie państwo.

Dlaczego rynek nie sfinansuje badań podstawowych

Powód jest strukturalny. Badania podstawowe — te, z których nie wynika od razu produkt, tylko wiedza — są dla prywatnego inwestora złym interesem: zysk jest odległy, niepewny i, co gorsza, trudny do zawłaszczenia, bo z odkrycia naukowego korzystają potem wszyscy, także konkurencja. Firma, która sama sfinansowałaby przełomowe badanie, poniosłaby koszt, a owoce rozlałyby się po całej gospodarce. Racjonalny rynek takich rzeczy nie robi — i dlatego wszędzie na świecie badania podstawowe stoją pieniędzmi publicznymi, a prywatny kapitał wchodzi dopiero na etapie wdrożenia, gdy widać już konkretny produkt.

Razem rozpoznało tę pułapkę już w 2016 roku, ostrzegając przed podporządkowaniem nauki doraźnym potrzebom biznesu. Partia punktowała wtedy rażącą dysproporcję w finansowaniu: dodatkowe miliardy kierowane na badania aplikacyjno-wdrożeniowe przy budżecie na badania podstawowe „na tym samym poziomie kilkuset milionów złotych", i nazywała taką strategię „błędną i krótkowzroczną". Logika była prosta: jeśli państwo finansuje tylko to, co daje szybki produkt, po kilkunastu latach zabraknie fundamentów, na których buduje się jakiekolwiek produkty. Innowacyjność bez badań podstawowych jest jak dom bez fundamentów — stoi, dopóki się nie obciąży.

Badania podstawowe, stosowane, wdrożenia. Badania podstawowe odpowiadają na pytanie „jak działa świat" bez z góry określonego zastosowania — to one dają przełomy, ale w nieprzewidywalnym rytmie. Badania stosowane szukają konkretnego rozwiązania, a wdrożenia zamieniają je w produkt czy technologię. Sektor prywatny chętnie finansuje dwa ostatnie etapy; pierwszy, najbardziej ryzykowny i najmniej „opłacalny", musi utrzymać państwo — bo bez niego pozostałe dwa nie mają z czego czerpać.

Strategia, transfer i jeden fundusz

Sama diagnoza to nie wszystko — Razem proponuje do niej konkretne instytucje. Pierwsza to Strategia Naukowa Państwa: dokument, który wyznacza priorytety, zamiast zostawiać kierunek nauki przypadkowi kolejnych ministrów i rocznych budżetów. Druga to realny transfer wiedzy do gospodarki — program zapowiada wprost: „zacieśnimy współpracę uczelni i instytucji naukowych z polskim przemysłem, wzmacniając procesy wdrożeniowe". To ważne dopowiedzenie: obrona badań podstawowych nie oznacza odcięcia nauki od przemysłu, tylko ustawienie ich we właściwej kolejności — najpierw stabilny fundament wiedzy, potem mosty do wdrożeń, a nie odwrotnie.

Trzeci element jest wspólny z całą gospodarczą częścią programu Razem. Wielkich inwestycji — w przemysł, infrastrukturę i technologie — nie da się finansować z budżetu sklejanego z roku na rok, dlatego partia chce je spiąć jednym państwowym funduszem koordynującym kluczowe inwestycje w tworzenie nowego przemysłu, budowę infrastruktury oraz rozwój i wdrażanie innowacyjnych technologii. Nauka jest w tym planie nie kosztem, lecz pierwszym ogniwem: to z niej biorą się kadry i technologie, które ten fundusz ma potem wdrażać.

Co proponuje Razem

Opracujemy Strategię Naukową Państwa z jasno określonymi priorytetami dla uczelni i finansowania badań. Wesprzemy transfer wiedzy i technologii oraz zacieśnimy współpracę uczelni i instytucji naukowych z polskim przemysłem, wzmacniając procesy wdrożeniowe.— Deklaracja programowa Partii Razem (2025), rozdz. „Nauka — warunek rozwoju”, partiarazem.pl

Strategia Naukowa Państwa z jasnymi priorytetami — koniec dryfu wyznaczanego przez rytm rocznych budżetów i kolejnych ministrów.
Ochrona badań podstawowych jako publicznego fundamentu, którego rynek nie sfinansuje — bo zysk jest zbyt odległy i niezawłaszczalny.
Transfer wiedzy do przemysłu i jeden państwowy fundusz inwestycyjny — mosty między nauką a gospodarką i kręgosłup finansowy dla wdrożeń.

Ile pieniędzy trzeba na to wyłożyć, wynika z podniesienia nakładów na naukę do 3% PKB. Że państwo, które finansuje badania, nie może jednocześnie nimi politycznie sterować, tłumaczymy w tekście o niezależności uczelni. Ten sam „jeden państwowy fundusz" opisuje z drugiej strony serwis energetyczny Razem — na przykładzie finansowania atomu i sieci w tekście o państwowym funduszu inwestycji energetycznych, a jak inwestycje w wiedzę i produktywność przekładają się na wzrost i płace, pokazuje serwis gospodarczy w tekście o płacach a wzroście gospodarczym.

Źródła i dalsza lektura

Uczelnie bez polityków: autonomia zamiast władzy rektorskich oligarchii

Tue, 30 Jun 2026 10:00:00 +0200

„Autonomia uczelni" to jedno z tych słów, którymi łatwo się posługiwać w obie strony. Kiedy w 2018 roku Jarosław Gowin przeprowadzał swoją reformę nauki — tak zwaną Ustawę 2.0 — sztandarowym hasłem była właśnie autonomia. Partia Razem od początku wskazywała, że pod tym szyldem dzieje się coś odwrotnego: autonomię uczelni jako wspólnoty zamieniano na autonomię jej władz. To rozróżnienie jest dziś sednem tego, co Razem proponuje dla zarządzania polską nauką.

Autonomia rektorów zamiast autonomii uczelni

W stanowisku popierającym Akademicki Komitet Protestacyjny Razem streściło mechanizm reformy jednym zdaniem: „Autonomia uniwersytetu zostanie sprowadzona do autonomii rektorów, a wpływy partyjnej polityki na życie uczelni będą wzmacniane przez nowo utworzony organ – radę uczelni". Rada uczelni to ciało, w którym — jak wtedy zwracano uwagę — ponad połowa składu miała pochodzić spoza środowiska akademickiego. Rektor zyskał prawo mianowania dziekanów i dyrektorów instytutów, dotąd wybieranych przez pracowników. Władza, która wcześniej była rozproszona i wyłaniana oddolnie, spłynęła w górę i na zewnątrz — ku administracji i „interesariuszom".

Razem porównało to wtedy do rozwiązań z zupełnie innej epoki, przypominając, że likwidacja kolegialności organów uczelnianych i oddolnej kontroli miała już swój precedens w ustawie z 1968 roku. Analogia jest celowo niewygodna: chodzi o pokazanie, że centralizacja władzy na uczelni i podatność na naciski polityczne to nie nowość, lecz stary wzorzec w nowym opakowaniu. W tym samym dokumencie partia formułowała żądania, które do dziś wyznaczają jej linię — „demokratyzacji uczelni", „autonomii uczelni" rozumianej jako niezależność od rektorskiej oligarchii, oraz wprost „uczelni bez polityków", czyli „zaprzestania ataków na niezależność nauki i zabezpieczenia wolności badań przed stronniczą konstrukcją programów grantowych oraz ingerencjami politycznymi".

O jaką autonomię chodzi. W sporze o uczelnie mieszają się dwa różne znaczenia słowa „autonomia". Pierwsze to niezależność instytucji od państwa i polityki — wolność prowadzenia badań i nauczania bez nacisku ministra czy lokalnego układu. Drugie to swoboda decyzyjna władz uczelni wobec własnej społeczności. Reforma z 2018 roku wzmacniała to drugie kosztem pierwszego. Razem broni pierwszego: autonomii nauki, nie autonomii rektorów.

Niezależność, której nie da się mieć bez demokracji

Sens tej obrony jest praktyczny, nie tylko ustrojowy. Program Razem stawia sprawę wprost już we wstępie do rozdziału o nauce: „Zapewnimy niezależność nauki" — bo bez niej nie ma wiarygodnych badań. Uczelnia zależna od kaprysu ministra albo od lokalnego polityka przestaje być miejscem, gdzie można powiedzieć rzecz niewygodną dla władzy. A nauka, która nie może być niewygodna, przestaje być nauką i staje się propagandą z pieczątką.

Dlatego w aktualnym programie pojawia się konkretny punkt uderzający w polityczną uznaniowość: zniesienie swobody ministra przy decyzjach o akredytacji kierunków studiów. Dziś to narzędzie pozwala urzędnikowi arbitralnie decydować o losie całych kierunków — a więc i o tym, co wolno badać i czego uczyć. Razem chce ten wentyl politycznego wpływu zakręcić, a jednocześnie wzmocnić realny nadzór nad jakością tam, gdzie jest on potrzebny: nad prywatnymi szkołami wyższymi „służącymi za fabryki dyplomów". To dwa ruchy w jednym — mniej polityki w decyzjach o treści nauczania, więcej rzetelnej kontroli jakości samego kształcenia.

Co proponuje Razem

Zapewnimy wysoką jakość kształcenia na studiach. Zniesiemy uznaniowość ministra przy decyzjach o akredytacji kierunków studiów. Zwiększymy nadzór Polskiej Komisji Akredytacyjnej nad nowo otwieranymi kierunkami oraz nad prywatnymi szkołami wyższymi, służącymi za fabryki dyplomów.— Deklaracja programowa Partii Razem (2025), rozdz. „Nauka — warunek rozwoju”, partiarazem.pl

Zniesienie uznaniowości ministra przy akredytacji kierunków — odebranie polityce narzędzia arbitralnego decydowania o tym, co wolno studiować i badać.
Silniejszy nadzór nad jakością kształcenia — realna kontrola Polskiej Komisji Akredytacyjnej nad nowymi kierunkami i prywatnymi „fabrykami dyplomów".
Obrona niezależności nauki i demokracji akademickiej — wolność badań chroniona przed naciskami politycznymi i biznesowymi, zgodnie z linią, którą Razem trzyma od czasu sprzeciwu wobec Ustawy 2.0.

Odpolitycznienie uczelni jest drugą stroną tego samego medalu, co finansowanie ich przez państwo: skoro to państwo ma wykładać na naukę pieniądze — bo, jak przekonujemy w tekście o roli państwa w innowacjach, nie udźwignie tego sam rynek — to tym mocniej trzeba pilnować, by finansujący nie zaczął dyktować wyników. Demokracja akademicka ma tu też wymiar czysto pracowniczy: prawo społeczności uczelni do współdecydowania i do obrony swoich interesów łączy się z prawem do organizowania się, o którym pisze serwis pracowniczy Razem w tekście o wolnych związkach zawodowych.