Program Partii Razem dla nauki w pigułce
Rozdział o nauce w deklaracji programowej Razem opiera się na jednym zdaniu diagnozy: zaawansowane badania „wymagają dużych nakładów i czasu. Nie udźwignie ich sektor prywatny". Wynika z niego rola państwa jako inwestora tam, gdzie rynek nie wejdzie — i natychmiast drugi problem, bo instytucja, która płaci, łatwo zaczyna dyktować. Program prowadzi obie te sprawy równolegle: zapowiada Strategię Naukową Państwa z jasno określonymi priorytetami i wsparcie wdrożeń, a we wprowadzeniu do rozdziału deklaruje „niezależność nauki oraz nowoczesną infrastrukturę i środki na jej funkcjonowanie". Konkretne postulaty — z odesłaniem do punktów deklaracji — zebrano niżej.
Bo nie mają modelu biznesowego. Wynik jest niepewny, termin nieokreślony, a korzyść rozlewa się na całą gospodarkę, zamiast trafiać do tego, kto zapłacił. Firma racjonalnie wybiera więc rozwój tego, co już działa, a badania od zera zostawia komuś innemu. Argument ten rozwijamy w tekście „Nie udźwignie ich sektor prywatny".
Dane potwierdzają, że polska gospodarka zachowuje się dokładnie tak, jak ten opis przewiduje: w 2024 roku nakłady przedsiębiorstw na badania i rozwój spadły o 5%, a liczba podmiotów prowadzących taką działalność zmniejszyła się o 3,7%. Struktura przemysłu oparta na podwykonawstwie nie zgłasza popytu na własne badania, bo technologię dostaje z zagranicznej centrali.
Nie całkiem — i to jest sedno postulatu. Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce zobowiązuje Radę Ministrów do określenia polityki naukowej państwa jako dokumentu strategicznego wskazującego priorytety, aktualizowanego co pięć lat, a Rada Ministrów przyjęła taki dokument w 2022 roku. Razem zapowiada strategię „z jasno określonymi priorytetami", więc spór dotyczy nie istnienia papieru, lecz tego, czy cokolwiek z niego wynika przy podziale pieniędzy. Rozkładamy to w tekście Strategia Naukowa Państwa.
Praktyka budżetowa pokazuje, dlaczego to pytanie nie jest teoretyczne: jesienią 2025 roku o losie projektów badawczych zdecydowała korespondencja między dwoma resortami, a nie realizacja przyjętej strategii.
Na odcinku, którego nie chce sfinansować ani uczelnia, ani firma: po publikacji, a przed produktem. Program odpowiada na to zapowiedzią wsparcia transferu wiedzy i technologii oraz zacieśnienia współpracy uczelni i instytucji naukowych z polskim przemysłem — bez wskazywania instrumentu. Skalę stawki pokazuje struktura nakładów: przedsiębiorstwa odpowiadały w 2024 roku za 63,3% krajowych wydatków na badania i rozwój, więc bez zmiany po ich stronie cel 3% PKB pozostanie poza zasięgiem. Piszemy o tym w tekście Od publikacji do wdrożenia.
Przede wszystkim to, że priorytety strategiczne nie mogą zamienić się w decydowanie o tym, co wolno badać, a rozstrzygnięcia dotyczące uczelni nie mogą zapadać uznaniowo. Napięcie między władzą ministra, władzą rektora i samorządnością akademicką opisujemy w tekście Uczelnie bez polityków. Razem broniło tej granicy już w 2018 roku, popierając Akademicki Komitet Protestacyjny, którego czwarty postulat brzmiał: „Zaprzestania ataków na niezależność nauki i zabezpieczenia wolności badań przed stronniczą konstrukcją programów grantowych oraz ingerencjami politycznymi". Dokument pochodzi sprzed ośmiu lat i dotyczy tamtego projektu ustawy, więc traktujemy go jako diagnozę, nie jako aktualną listę obietnic.
Druga strona niezależności dotyczy wiedzy jako dobra wspólnego i obrony przed propagandą antynaukową — rozwijamy to w tekście Nauka kontra pseudonauka.
Da się, o ile rozdzieli się dwie rzeczy, które w praktyce bywają mieszane. Państwo ma prawo decydować, gdzie kieruje pieniądze — buduje superkomputer, a nie kolejny akcelerator, finansuje badania nad energetyką, a nie nad czymś innym. Nie ma natomiast prawa decydować, jaki wynik badania jest właściwy ani które tematy wolno podejmować, bo wtedy przestaje finansować naukę, a zaczyna finansować potwierdzenie własnych tez.
Granica przebiega więc między alokacją a treścią. Manifest Akademickiego Komitetu Protestacyjnego, poparty przez Razem w 2018 roku, wskazywał trzecie miejsce, w którym bywa ona naruszana: „stronniczą konstrukcję programów grantowych" — czyli sytuację, w której formalnie otwarty konkurs jest tak zaprojektowany, że wygrać może w nim tylko z góry przewidziany temat. Odpowiedzią jest przejrzystość kryteriów i niezależność ciał oceniających, a nie rezygnacja z priorytetów.
Sprawą pokrewną jest swoboda wypowiedzi osób pracujących w instytucjach publicznych. W maju 2026 roku Razem zapowiedziało interpelację poselską w sprawie zarządzania Polską Agencją Kosmiczną, sprzeciwiając się — jak ujął to Adrian Zandberg — „kneblowaniu polskiego astronauty" Sławosza Uznańskiego-Wiśniewskiego. Spór dotyczył jawności wydatków agencji, nie treści badań, ale opiera się na tym samym odruchu instytucji, dla której ograniczenie wypowiedzi pracownika jest tańsze niż ujawnienie danych, o które pytano.
Polska Akademia Nauk i instytuty badawcze — część systemu, która w debacie publicznej pojawia się najrzadziej, a podlega tym samym mechanizmom budżetowym. Program wymienia je z nazwy dwukrotnie: przy ustawowej waloryzacji płac i przy zasadzie, że granty uzupełniają stabilne finansowanie instytucji. Piszemy o tym w tekście PAN i instytuty. Finansową stronę całości prowadzi dział Głodzona nauka.
Z rozdziału „Nauka — warunek rozwoju" deklaracji programowej:
Debata o nauce kończy się zwykle na uczelniach, a poza nimi działa 68 instytutów Polskiej Akademii Nauk zatrudniających ponad cztery tysiące pracowników naukowych, obok instytutów badawczych podległych resortom. Deklaracja programowa wymienia PAN i instytuty badawcze z nazwy dwa razy, a stanowisko Rady Krajowej z 2025 roku dokłada postulat zrównania minimalnych wynagrodzeń z uczelniami.
Razem zapowiada wsparcie transferu wiedzy i technologii oraz zacieśnienie współpracy uczelni z polskim przemysłem, ze wzmocnieniem procesów wdrożeniowych. W 2024 roku przedsiębiorstwa odpowiadały za 63,3% krajowych nakładów na badania i rozwój, więc styk nauki z gospodarką decyduje o skali całego systemu — a rekordowy budżet obronny wydaje na badania ułamek procenta.
Ustawa zobowiązuje Radę Ministrów do określenia polityki naukowej państwa, a dokument o tej nazwie przyjęto w 2022 roku. Razem zapowiada Strategię Naukową Państwa „z jasno określonymi priorytetami dla uczelni i finansowania badań” — czyli spór dotyczy nie istnienia dokumentu, lecz tego, czy cokolwiek z niego wynika przy podziale pieniędzy.
Antyszczepionkowcy, cudowne terapie, „naturalne” metody zamiast leczenia — pseudonauka kosztuje zdrowie i życie. Razem wiąże obronę przed nią z dwoma rzeczami: rzetelną, publiczną medycyną opartą na dowodach i badaniach naukowych oraz upowszechnianiem wiedzy jako dobra wspólnego. Bo najlepszą tamą na propagandę antynaukową jest silna, niezależna i dostępna nauka.
Zaawansowane badania wymagają dużych nakładów i dekad cierpliwości — a rynek sam z siebie ich nie wyłoży, bo zysk jest zbyt odległy i niepewny. Dlatego program Razem nazywa naukę zadaniem państwa: Strategia Naukowa Państwa z jasnymi priorytetami, ochrona badań podstawowych i realny transfer wiedzy do przemysłu, spięty jednym publicznym funduszem inwestycyjnym.
Reforma Jarosława Gowina z 2018 roku sprzedawała „autonomię uczelni”, a w praktyce oddała władzę rektorom i radom uczelni z zewnętrznymi interesariuszami. Razem broni innej autonomii — realnej niezależności badań od nacisków politycznych i biznesowych oraz demokracji akademickiej. W programie: zniesienie uznaniowości ministra przy akredytacji kierunków i nadzór nad fabrykami dyplomów.
