Ludzie nauki: praca i talenty | Razem dla nauki

Drenaż mózgów: dlaczego najlepsi wyjeżdżają — i jak ich zatrzymać

Thu, 02 Jul 2026 10:00:00 +0200

Najbardziej znana polska uczona wyjechała, bo w Polsce nie mogła pracować. Maria Skłodowska-Curie opuściła zabór rosyjski, bo kobieta nie miała tu wstępu na uniwersytet, a warunki do badań były żadne — dwa Noble zdobyła w Paryżu. Ta biografia jest wygodnym mitem narodowej dumy, a niewygodnym faktem polityki naukowej: pokazuje, co się dzieje, gdy kraj nie stwarza swoim najzdolniejszym warunków do pracy. Sto lat później mechanizm nie zniknął, tylko zmienił dekoracje.

„Wyjeżdżają z kraju" — w programie i w praktyce

Deklaracja Razem opisuje ten proces beznamiętnie i dlatego dotkliwie: ludzie, którzy „mogli stać się siłą napędową polskiego rozwoju, wyjeżdżają z kraju — bo nie mają stabilności lub po prostu środków na życie". To nie jest kwestia patriotyzmu ani charakteru — to rachunek. Badaczka, która w Polsce dostaje stypendium doktoranckie niższe od płacy minimalnej albo adiunkturę z pensją ledwie odstającą od średniej, a w Niemczech czy Holandii — wielokrotność tego przy stabilnym etacie, nie podejmuje decyzji emocjonalnej, tylko oczywistą. Drenaż mózgów jest sumą tysięcy takich oczywistych decyzji.

Partia mówi o tym od dawna. W stanowisku z 2018 roku ostrzegała, że przy dalszym niedofinansowaniu zdolni naukowcy „w najlepszym razie wyjadą za granicę, w najgorszym – zmienią branżę", i wiązała odpływ ludzi z degradacją ośrodków regionalnych, które „również obecnie cierpią z powodu tak zwanego drenażu mózgów". Stąd bierze się jeden z mniej oczywistych postulatów Razem: obrona uczelni regionalnych. Dobre uniwersytety poza wielkimi aglomeracjami to — jak ujęło to partyjne stanowisko — „faktyczny koniec podziału na Polskę A i B", bo zatrzymują młodych ludzi tam, gdzie się urodzili, zamiast wysysać ich najpierw do stolic, a potem za granicę.

Razem stawia ten sam problem w centrum swojego „Programu dla nauki i szkolnictwa wyższego" (Rada Krajowa, styczeń 2025): „Nasz kraj nie może pozwolić sobie na utratę innowatorek i innowatorów ze względu na brak godnych warunków prowadzenia działalności naukowej" — państwo, które oszczędza na warunkach pracy, traci talenty, a badacze wybierają kariery poza Polską.

Dlaczego drenaż mózgów jest tak kosztowny. Wykształcenie naukowca — od studiów przez doktorat po pierwsze lata samodzielnej pracy — to kilkanaście lat inwestycji, w dużej części publicznej. Gdy taki człowiek wyjeżdża, kraj traci nie tylko jego, ale i cały wyłożony na niego kapitał, a zyskuje go gospodarka, która nie musiała za to zapłacić. To transfer bogactwa z biedniejszego kraju do bogatszego — dokładne odwrócenie tego, co powinno się dziać.

Prestiż nie odbuduje się sam

Za odpływem ludzi stoi też coś trudniejszego do zmierzenia: erozja prestiżu zawodu naukowca. Trudno utrzymać szacunek do profesji, w której — jak pisało Razem w 2018 roku — „za płacę minimalną nie da się uprawiać nauki na międzynarodowym poziomie", a do tego trzeba się mierzyć z rosnącą „propagandą antynaukową". Prestiż nie jest tu miękkim dodatkiem — to on decyduje, czy zdolny maturzysta w ogóle rozważy karierę w nauce, zamiast od razu skręcić tam, gdzie płacą więcej i szanują bardziej.

Recepta Razem na prestiż nie jest kampanią wizerunkową, tylko wynika z całej reszty programu. Prestiż zawodu naukowca odbudowuje się przez godne pensje i ich ustawową waloryzację oraz umowy o pracę zamiast stypendialnego prowizorium, przez stabilne finansowanie badań i przez podniesienie nakładów na naukę do 3% PKB. Zatrzymanie drenażu mózgów to nie osobny postulat — to skutek uboczny potraktowania nauki poważnie.

Co proponuje Razem

Kolejne rządy głodzą polską naukę. Nie ma stabilności w finansowaniu projektów, nie ma pieniędzy dla doktorantów i pracowników naukowych. Ludzie, którzy mogli stać się siłą napędową polskiego rozwoju, wyjeżdżają z kraju — bo nie mają stabilności lub po prostu środków na życie.— Deklaracja programowa Partii Razem (2025), rozdz. „Nauka — warunek rozwoju”, partiarazem.pl

Godne, waloryzowane pensje i umowy o pracę jako warunek, by zostanie w polskiej nauce przestało być aktem poświęcenia.
Stabilne finansowanie badań zamiast grantowej loterii, która wypycha najlepszych za granicę — to argument, który podnosi nawet wiceminister nauki.
Wsparcie uczelni regionalnych jako tama na odpływ młodych z mniejszych ośrodków — „koniec podziału na Polskę A i B" (postulat ze stanowisk Razem z 2015 i 2018 roku, spójny z linią partii, choć spoza rozdziału o nauce w Deklaracji 2025).

Drenaż mózgów jest ostatecznie stratą gospodarczą: kraj, który wypuszcza swoich najzdolniejszych, skazuje się na rolę montowni, o której pisaliśmy przy okazji niedofinansowania nauki. Dlaczego godne warunki pracy zatrzymują ludzi nie tylko w nauce, pokazuje serwis pracowniczy Razem w tekście o godnej płacy minimalnej, a co odróżnia gospodarkę wiedzy od gospodarki taniej pracy — serwis gospodarczy w tekście o płacach a wzroście gospodarczym.

Źródła i dalsza lektura

Punktoza i feudalizm akademicki — jak kolejne reformy utrwaliły stare patologie

Mon, 29 Jun 2026 10:00:00 +0200

Polska akademia ma dwa splecione ze sobą problemy, które trudno rozwiązać osobno. Pierwszy jest stary jak sama instytucja: feudalne układy zależności, w których o karierze młodego badacza decyduje przychylność przełożonego, nie dorobek. Drugi jest nowszy i wprowadzono go pod hasłem modernizacji: punktoza, czyli pogoń za punktami za publikacje, która wartość naukową zastąpiła buchalterią. Razem twierdzi, że kolejne reformy — z Ustawą 2.0 Gowina z 2018 roku włącznie — zamiast rozwiązać którykolwiek z tych problemów, umocniły oba: punktozę dołożyły wcześniejsze zmiany, a Ustawa 2.0 nie zerwała ze starym feudalizmem i grozi jego dalszym utrwaleniem.

Modernizacja, która niczego nie zerwała

Diagnozę partia postawiła w stanowisku z 2018 roku, oceniając zmiany forsowane wcześniej przez kolejne rządy. Reformom nie udało się, jak pisano, „zerwać z feudalnym systemem opartym na nepotyzmie i wyzysku młodych pracowników", a do życia naukowców „wprowadzono takie zjawiska jak przerośnięta biurokratyzacja czy tzw. punktoza i promowanie ilości na rzecz jakości". To rzadki przypadek, gdy reformy pogorszyły sprawę na dwa sposoby naraz: utrzymały starą patologię władzy i dołożyły nową patologię pomiaru.

Punktoza działa podstępnie, bo z pozoru jest obiektywna. Skoro trudno ocenić wartość badania, mierzy się je liczbą punktów przypisanych czasopismom, w których się ukazało. Efekt jest taki, że badacz optymalizuje nie odkrycie, lecz tabelę — dzieli wyniki na jak najwięcej publikacji, wybiera tematy „punktodajne", unika ambitnych, długich projektów, które przez lata nie dają żadnego punktu. Nauka zamienia się w produkcję pod wskaźnik. Feudalizm dokłada do tego swoje: kiedy o zatrudnieniu, grancie i awansie decyduje przełożony, młody naukowiec nie ma jak się postawić, a „demokratyczne procedury często kuleją".

Punktoza — skąd się bierze. Ministerialna lista czasopism przypisuje publikacjom punkty, a od ich sumy zależą oceny pracowników, finansowanie jednostek i kariery. W założeniu miało to premiować jakość; w praktyce premiuje liczenie. Badacz, którego rozlicza się z punktów, racjonalnie robi to, co daje punkty — nawet jeśli nauce służy to słabo. To klasyczny przykład wskaźnika, który przestał mierzyć to, po co go stworzono.

Koszt ludzki i odpowiedź Razem

Ten system ma ofiary, nie tylko wskaźniki. To samo stanowisko z 2018 roku odnotowywało rosnący odsetek osób chorujących psychicznie wśród kadry akademickiej — skutek życia w nieustannym wyścigu o punkty, granty i etat, w którym „wyścig szczurów nie sprawia, że wygrywają najlepsi, tylko obniża potencjał naukowy (…)". Do tego dochodzi szklany sufit dla kobiet w nauce, o którym partia pisała w tym samym dokumencie. Feudalizm i punktoza nie są więc abstrakcją ustrojową — to codzienne warunki pracy dziesiątek tysięcy ludzi.

Odpowiedź Razem uderza w oba mechanizmy u ich źródła. Przeciw feudalnej uznaniowości program stawia zasadę jawności w konkursach na stanowiska akademickie — bo tam, gdzie konkurs jest jawny i rozstrzygany na dorobek, trudniej obsadzić etat „swoim". Przeciw niepewności, która daje przełożonym władzę nad ludźmi, stawia przewidywalne ścieżki kariery, umowy o pracę i ustawową waloryzację pensji o wskaźnik nie niższy niż inflacja. Stabilny, godnie opłacany pracownik może powiedzieć „nie" — niepewny, głodzony i zależny nie może.

Co proponuje Razem

Wprowadzimy ustawowy obowiązek waloryzacji płac na uczelniach wyższych, w Polskiej Akademii Nauk i pozostałych instytutach badawczych o wskaźnik nie mniejszy niż inflacja. Wyegzekwujemy zasadę jawności w konkursach na stanowiska akademickie. Wprowadzimy przewidywalne ścieżki zawodowe i umowy o pracę dla osób podejmujących studia doktoranckie. (…)— Deklaracja programowa Partii Razem (2025), rozdz. „Nauka — warunek rozwoju”, partiarazem.pl

Jawność konkursów na stanowiska akademickie — narzędzie przeciw nepotyzmowi i obsadzaniu etatów „po znajomości".
Przewidywalne ścieżki kariery i umowy o pracę — odebranie feudalnym układom władzy, którą daje im niepewność zatrudnienia.
Ustawowa waloryzacja pensji — koniec cichego zubożenia i zależności, którą buduje niedopłacanie kadry.

Punktoza i feudalizm to dwie twarze tej samej sprawy, co niskie pensje i śmieciowe stypendia, które opisujemy w tekście o warunkach pracy na uczelni. A ponieważ obrona przed feudalną władzą wymaga też zbiorowej siły pracowników, naturalnym sojusznikiem tej zmiany jest uzwiązkowienie — o którym pisze serwis pracowniczy Razem w tekście o wolnych związkach zawodowych.

Źródła i dalsza lektura

Adiunkt na dorobku, doktorant bez umowy. Praca na uczelni

Sun, 28 Jun 2026 10:00:00 +0200

O nauce mówi się zwykle liczbami zbiorczymi — procent PKB, miliardy złotych, wskaźniki sukcesu. Ale te agregaty rozkładają się na konkretne przelewy na konkretne konta, a te wyglądają skromnie. Adiunkt, czyli badacz po doktoracie, ma od 2026 roku ustawowo zagwarantowane minimum pensji na poziomie 7044,50 zł brutto miesięcznie, a asystent i „inny nauczyciel akademicki" — 4825 zł brutto, dziewiętnaście złotych powyżej płacy minimalnej. Dla doktoranta, czyli człowieka na początku naukowej drogi, jest jeszcze ciaśniej.

Stypendium poniżej płacy minimalnej

Doktorant w szkole doktorskiej nie dostaje pensji, tylko stypendium, którego wysokość ustawa wiąże z minimalnym wynagrodzeniem profesora. Przed oceną śródokresową jest to 37% tej kwoty, po ocenie — 57%. Przy minimalnym wynagrodzeniu profesora, które od 2026 roku wynosi 9650 zł, oznacza to 3570,50 zł brutto na starcie i 5500,50 zł brutto po ocenie (przeliczenie 37% i 57% z minimalnej pensji profesorskiej 9650 zł, zgodnie z art. 209 ust. 4 ustawy — Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce). Pierwsza z tych kwot jest niższa od ustawowej płacy minimalnej, która w 2026 roku wynosi 4806 zł brutto — człowiek z tytułem magistra, prowadzący własne badania i często zajęcia ze studentami, zarabia mniej niż gwarantuje najniższa krajowa kasjerowi czy magazynierowi. Do tego stypendium nie jest wynagrodzeniem za pracę: nie buduje stażu, bywa gorzej chronione, a jego status prawny stawia doktoranta bliżej ucznia niż pracownika.

Razem chce to zmienić u podstaw — zamienić stypendialny prowizorykum na normalne zatrudnienie. W programie stoi zobowiązanie do wprowadzenia „umów o pracę dla osób podejmujących studia doktoranckie" oraz „wynagrodzeń doktorantów na poziomie nie niższym niż płaca minimalna". To postulat, który partia formułuje konsekwentnie od lat: już w „9 tezach dla nauki" z 2015 roku zwracała uwagę, że wówczas 80% doktorantów nie dostawało żadnego stypendium. Od tego czasu wprowadzono szkoły doktorskie ze stypendium dla wszystkich — ale jego wysokość i status wciąż odbiegają od tego, co znaczy godna praca.

Stypendium a umowa o pracę. Różnica nie jest tylko semantyczna. Wynagrodzenie z umowy o pracę oznacza składki, staż, ochronę przed zwolnieniem, prawo do urlopu i zwolnienia chorobowego na normalnych zasadach. Stypendium doktoranckie części z tych rzeczy nie daje albo daje w okrojonej formie. Postulat „umowy o pracę dla doktorantów" to więc żądanie, by traktować początkującego naukowca jak pracownika, którym faktycznie jest.

Punktoza, feudalizm i pensje, które nie nadążają za cenami

Same stawki to jednak tylko część problemu. Druga to sposób, w jaki polska akademia jest urządzona jako miejsce pracy. W stanowisku z 2018 roku, sprzeciwiając się reformie Jarosława Gowina, Razem opisało ten system bez ogródek: feudalne stosunki oparte „na nepotyzmie i wyzysku młodych pracowników", do których — jak pisała partia — doszły „przerośnięta biurokratyzacja czy tzw. punktoza i promowanie ilości na rzecz jakości". Punktoza — pogoń za punktami za publikacje zamiast za realną wartością badań — zamienia pracę naukową w produkcję pod tabelę. Feudalizm — zależność młodszej kadry od decyzji przełożonych w sprawach kariery, grantów i zatrudnienia — sprawia, że o awansie decyduje nierzadko układ, nie dorobek. To samo stanowisko odnotowywało rzecz, o której mówi się rzadko: rosnący odsetek osób chorujących psychicznie wśród kadry akademickiej, będący pochodną nieustannego wyścigu o zasoby.

Na wierzch tego wszystkiego nakłada się mechanizm cichego zubożenia. Pensje na uczelniach nie są automatycznie waloryzowane, więc gdy ceny rosną, a stawki „pozostają bez zmian", realna wartość wynagrodzenia spada — bez żadnej decyzji o cięciu, samą bezczynnością. Dlatego Razem chce wpisać do ustawy obowiązek waloryzacji płac na uczelniach, w PAN i w instytutach badawczych o wskaźnik nie mniejszy niż inflacja. To prosty bezpiecznik przeciw powolnemu osuwaniu się akademickich pensji w dół.

Co proponuje Razem

Wyegzekwujemy zasadę jawności w konkursach na stanowiska akademickie. Wprowadzimy przewidywalne ścieżki zawodowe i umowy o pracę dla osób podejmujących studia doktoranckie. Zapewnimy wynagrodzenia doktorantów na poziomie nie niższym niż płaca minimalna.— Deklaracja programowa Partii Razem (2025), rozdz. „Nauka — warunek rozwoju”, partiarazem.pl

Umowy o pracę i stawki nie niższe niż płaca minimalna dla doktorantów — koniec sytuacji, w której początkujący badacz zarabia mniej od najniższej krajowej i nie buduje stażu.
Ustawowa waloryzacja pensji akademickich o wskaźnik nie niższy niż inflacja — bezpiecznik przeciw cichemu realnemu cięciu wynagrodzeń.
Jawność konkursów na stanowiska akademickie i przewidywalne ścieżki kariery — narzędzie przeciw kolesiostwu i feudalnym układom zależności.

Niestabilność akademickiego zatrudnienia bierze się w dużej mierze z finansowania opartego na krótkich grantach — dlatego pieniądze i warunki pracy to dwie strony tej samej sprawy. Gdy ich zabraknie, najlepsi po prostu wyjeżdżają, o czym piszemy w tekście o drenażu mózgów. Że doktorant i adiunkt to przede wszystkim pracownicy, a ich problemy są tymi samymi, z którymi mierzy się reszta rynku pracy, pokazuje serwis pracowniczy Razem — w tekstach o godnej płacy minimalnej i jawności wynagrodzeń oraz o końcu umów śmieciowych. A skromne stypendium ma jeszcze jeden, dotkliwy wymiar: przy dzisiejszych czynszach w miastach akademickich decyduje o tym, czy na naukę w ogóle stać — o czym pisze serwis mieszkaniowy Razem w tekście o uczciwej umowie najmu.