Program Partii Razem dla nauki w pigułce
Nauka jest kosztem osobowym w większym stopniu niż jakakolwiek inna dziedzina finansowana publicznie: bez badaczy najlepsza aparatura stoi bezużyteczna, a kompetentnej kadry nie da się zamówić w przetargu tak jak sprzętu. Punkty drugi i trzeci rozdziału o nauce w deklaracji programowej Razem dotyczą właśnie tej strony systemu: waloryzacji płac, umów o pracę dla doktorantów, wynagrodzeń nie niższych niż płaca minimalna i jawności konkursów akademickich. Wszystkie postulaty zbiera sekcja „Co proponuje Razem" na końcu tej strony.
Mniej, niż wynosi ustawowe minimum w gospodarce. Ministerstwo Nauki podaje, że stypendium doktoranckie wynosi 37% wynagrodzenia profesora do miesiąca oceny śródokresowej, czyli 3570,50 zł brutto, i 57% po niej, czyli 5500,50 zł brutto. Płaca minimalna wynosi od 1 stycznia 2026 roku 4806 zł brutto. Przez pierwsze lata kształcenia — te, w których badania są najbardziej niepewne — doktorant funkcjonuje więc poniżej poziomu, który państwo uznaje za minimum dla każdej innej pracy.
Wyżej w hierarchii różnice też są mniejsze, niż sugeruje prestiż stanowisk. Rozporządzenie z 14 kwietnia 2026 roku ustaliło minimalne wynagrodzenie zasadnicze profesora na 9650 zł, co przekłada się na 8009,50 zł dla profesora uczelni, 7044,50 zł dla adiunkta i 4825 zł dla pozostałych nauczycieli akademickich — dziewiętnaście złotych ponad płacę minimalną. Szczegóły w tekstach Doktorant zarabia mniej niż płaca minimalna i Ile zarabia się na uczelni.
Bo status prawny decyduje o wszystkim, co dzieje się poza wypłatą. Doktorant jest objęty obowiązkowym ubezpieczeniem emerytalnym, rentowym i wypadkowym, ale chorobowe pozostaje dobrowolne; okres kształcenia nie jest okresem zatrudnienia w rozumieniu Kodeksu pracy, więc nie buduje stażu ani uprawnień, które z niego wynikają. Postulat umowy o pracę przenosi tę relację do porządku prawa pracy, w którym istnieją wypowiedzenie, spór zbiorowy i inspekcja. Pracowniczą stronę tej sprawy prowadzi siostrzany serwis Razem dla pracy.
Starsze dokumenty partii szły w tej sprawie dalej — „9 tez dla nauki" z 2015 roku mówiło o stypendiach w wysokości 1,5 płacy minimalnej i o przywróceniu umowy o pracę na czas nieokreślony jako podstawowej formy zatrudnienia. Aktualną linią jest deklaracja z 2025 roku i to jej zapisy podajemy jako dzisiejsze zobowiązania.
Zdejmuje z pracownika ryzyko, którego nie powinien ponosić. Bez automatu realna płaca spada co roku o różnicę między wzrostem cen a decyzją ministra, a ponieważ inflacja wyniosła 3,6% w 2024 i tyle samo w 2025 roku, a podwyżka stawki profesorskiej z 9370 na 9650 zł to niecałe 3%, kierunek jest znany. Punkt drugi programu obejmuje przy tym nie tylko uczelnie, ale i Polską Akademię Nauk oraz pozostałe instytuty badawcze — rozkładamy to w tekście Pensja, która nie goni cen.
Konsekwencją niskich stawek zasadniczych jest dorabianie: grantami, nadgodzinami, drugim etatem. Ryzyko przenosi się wtedy na pracownika, a jego byt wiąże się z cyklem konkursowym — mechanizm ten opisujemy w tekście Punktoza.
Bo zamknięta rekrutacja produkuje zależność osobistą. Ustawa wymaga otwartego konkursu przy pierwszym zatrudnieniu nauczyciela akademickiego, ale wymagania da się skroić pod jedną osobę, a komisję powołać wyłącznie z jej współpracowników. Program używa w tym miejscu słowa „wyegzekwujemy", nie „wprowadzimy" — bo zasada już istnieje, a nie działa. Piszemy o tym w tekście Konkurs, który ma tylko jednego kandydata.
Skutkiem takiego obiegu jest reprodukcja tych samych metod i tych samych ludzi, a przy okazji szklany sufit — Razem zwracało na to uwagę już w 2018 roku, krytykując pomysł rozdzielenia wieku emerytalnego badaczek i badaczy. Nierówności w zatrudnieniu prowadzi siostrzany serwis Razem dla kobiet.
Ten, kto ma zaplecze pozwalające przetrwać pierwsze lata. Kilka lat na stawce poniżej minimalnej krajowej jest do udźwignięcia dla kogoś z mieszkaniem w mieście akademickim albo z pomocą rodziny, a poza zasięgiem dla kogoś, kto utrzymuje się sam. Selekcja przestaje wtedy zależeć od zdolności kandydata, a zaczyna od jego zasobów finansowych — i dokonuje się na wejściu, zanim ktokolwiek oceni jakąkolwiek pracę badawczą. Ta sama bariera działa piętro niżej, na etapie studiów, o czym pisze dział Studia dostępne.
Drugim filtrem jest przewidywalność. Osoba, która potrafi policzyć, ile zarobi za pięć lat w firmie, a ile na uczelni, podejmuje decyzję nie tyle o pieniądzach, ile o ryzyku: w nauce nie wiadomo, czy po projekcie będzie kolejny projekt. Deklaracja odpowiada na to zapowiedzią „przewidywalnych ścieżek zawodowych" — sformułowaniem ogólnym, ale skierowanym dokładnie w ten punkt. Model kariery opisuje natomiast stanowisko Rady Krajowej „Program dla nauki i szkolnictwa wyższego" z 14 stycznia 2025 roku: usprawnienie i uszczelnienie procedury habilitacyjnej, mechanizmy przeciw konfliktowi interesów, otwarcie rad wydziałowych, senatów i kolegiów elektorskich na osoby przed habilitacją, a przede wszystkim wynagrodzenie pomostowe ze środków statutowych dla osób zatrudnionych z grantów — do czasu rozstrzygnięcia kolejnych konkursów. To ostatnie jest bezpośrednią odpowiedzią na niepewność, o której mowa wyżej.
Ci, którzy mają dokąd — a więc najbardziej mobilni i najlepiej rozpoznawalni w międzynarodowym obiegu. Program nazywa to wprost: „Ludzie, którzy mogli stać się siłą napędową polskiego rozwoju, wyjeżdżają z kraju — bo nie mają stabilności lub po prostu środków na życie". Skalę i mechanizm opisujemy w tekście Drenaż mózgów. Zależność między finansowaniem instytucji a odpływem kadry prowadzi dział Głodzona nauka.
Z rozdziału „Nauka — warunek rozwoju" deklaracji programowej:
Ze stanowiska Rady Krajowej z 14 stycznia 2025 roku: waloryzacja całej siatki płac o co najmniej 50%, powiązanie jej okresowej waloryzacji ze średnim wynagrodzeniem w gospodarce, zrównanie minimalnych wynagrodzeń na uczelniach i w instytutach (w tym PAN), wynagrodzenie pomostowe dla osób zatrudnionych z grantów oraz dostęp do protokołów komisji rekrutacyjnych i standardy publikowania ogłoszeń konkursowych.
Pierwsze zatrudnienie nauczyciela akademickiego na uczelni publicznej wymaga otwartego konkursu — tak stanowi ustawa. Praktyka bywa inna: ogłoszenie skrojone pod jedną osobę, komisja złożona wyłącznie z pracowników jednostki, wynik znany przed rozstrzygnięciem. Razem zapowiada wyegzekwowanie zasady jawności w konkursach na stanowiska akademickie.
Minimalne wynagrodzenie zasadnicze asystenta na uczelni publicznej wynosi od 2026 roku 4825 zł — przy płacy minimalnej 4806 zł. Cała siatka płac akademickich jest ułamkiem stawki profesora, którą ustala rozporządzenie ministra, kiedy uzna to za stosowne. Razem chce ustawowego obowiązku waloryzacji płac na uczelniach, w PAN i instytutach badawczych o wskaźnik nie mniejszy niż inflacja.
Stypendium doktoranckie przed oceną śródokresową wynosi 37% wynagrodzenia profesora, czyli 3570,50 zł brutto — przy płacy minimalnej 4806 zł brutto w 2026 roku. Do tego stypendium nie jest wynagrodzeniem: bez umowy o pracę, z dobrowolnym ubezpieczeniem chorobowym i bez kodeksowych uprawnień. Razem chce umów o pracę dla doktorantów i wynagrodzeń nie niższych niż płaca minimalna.
Maria Skłodowska-Curie musiała wyjechać z Warszawy, żeby robić naukę. Sto lat później mechanizm jest ten sam: brak stabilności i pieniędzy wypycha z Polski młodych badaczy. Razem wiąże zatrzymanie drenażu mózgów z konkretami — nakładami na naukę, godnymi pensjami i umowami zamiast stypendialnego prowizorium — bo prestiż zawodu naukowca nie odbuduje się sam, dopóki na naukę nie stać.
Kolejne reformy — od zmian Barbary Kudryckiej po Ustawę 2.0 Gowina — nie zerwały z feudalnym systemem opartym na nepotyzmie i zależności młodych od przełożonych, a wcześniej dołożyły do niego punktozę i biurokrację: pogoń za punktami za publikacje zamiast za wartością badań. Razem odpowiada jawnością konkursów na stanowiska, ustawową waloryzacją pensji i realną stabilnością zatrudnienia, które odbierają feudalnym układom władzę nad karierami.
Ustawowe minimum pensji adiunkta to 7044,50 zł brutto, a stypendium doktoranckie na starcie — 3570 zł, czyli mniej niż płaca minimalna. Do tego umowy na czas określony, punktoza i feudalne układy zależności. Razem chce ustawowej waloryzacji pensji akademickich o inflację, umów o pracę dla doktorantów i stawek nie niższych niż płaca minimalna oraz jawnych konkursów, które skończą z kolesiostwem.
