Program Partii Razem dla nauki w pigułce
Polska wydaje na badania i rozwój mniej, niż wynosi średnia unijna, i w ostatnim zmierzonym roku wydała mniej niż w poprzednim. Według GUS krajowe nakłady brutto na działalność badawczo-rozwojową wyniosły w 2024 roku 51,5 mld zł, czyli 1,41% PKB, wobec 1,56% rok wcześniej — spadek o 3,1%. Rozdział o nauce w deklaracji programowej Razem zaczyna się od zdania „Kolejne rządy głodzą polską naukę" i odpowiada na to celem 3% PKB rocznie oraz trzema mechanizmami przewidywalności: waloryzowaną subwencją, ustawowym finansowaniem Narodowego Centrum Nauki i ustawową waloryzacją płac. Komplet postulatów zbiera sekcja „Co proponuje Razem" na końcu tej strony.
Około 110 mld zł rocznie, licząc przy PKB z 2024 roku — czyli mniej więcej dwa razy tyle, ile Polska wydaje dziś. Sam cel jest wskaźnikiem obejmującym wszystkie sektory: budżet, uczelnie, instytuty i przedsiębiorstwa. Ta ostatnia grupa odpowiadała w 2024 roku za 32,6 mld zł, czyli 63,3% całości, więc znaczna część drogi do celu nie prowadzi przez ustawę budżetową, tylko przez decyzje inwestycyjne firm. Bez tego zastrzeżenia postulat brzmi jak obietnica wydania cudzych pieniędzy — arytmetykę zestawiamy w tekście Trzy procent PKB na naukę, a porównanie z Unią i przyczyny zapaści w tekście Głodzona nauka.
Deklaracja programowa nie podaje roku dojścia do celu; horyzont „do 2030” — z możliwością przyspieszenia do 3,2–3,4% PKB — dookreśla stanowisko Rady Krajowej „Program dla nauki i szkolnictwa wyższego” z 14 stycznia 2025 roku. Żaden z tych dokumentów nie rozbija celu na część publiczną i prywatną, a instrumenty wymienione obok są jednoznacznie budżetowe i to one wyznaczają realny zakres zobowiązania.
Bo żadna z jego głównych pozycji nie ma automatycznej indeksacji. Subwencja dla uczelni, dotacja dla NCN i środki na infrastrukturę są ustalane w corocznych negocjacjach, w których instytucje naukowe zajmują pozycję najsłabszą — koszt zaniechania ujawnia się u nich najpóźniej ze wszystkich dziedzin. Jesienią 2025 roku wyszło to na jaw w postaci korespondencji między resortami nauki i finansów, z której wynikało, że do utrzymania dotychczasowego poziomu finansowania zabraknie ponad 650 mln zł.
Miesiąc później posłanka Razem Marcelina Zawisza uzyskała w Ministerstwie Nauki listę projektów, którym odmówiono finansowania na 2026 rok: 241 pozycji wobec 18 z przyznanym wsparciem. Sprawę rekonstruujemy w tekście Lista 241 projektów. Adrian Zandberg komentował ten mechanizm słowami: „To nie może wyglądać tak, że naukowcy co roku muszą bronić podstawowych narzędzi swojej pracy".
Przesuwa punkt wyjścia. Punkt pierwszy programu zapowiada, że subwencje dla uczelni będą rosły co najmniej o wskaźnik inflacji — a to znaczy, że rozmowa budżetowa przestaje dotyczyć tego, czy uczelnia utrzyma realną wartość budżetu, i zaczyna się od pytania, o ile ma urosnąć ponad nią. Odniesieniem są komunikaty GUS: średnioroczny wskaźnik cen wyniósł 3,6% w 2024 roku i tyle samo w 2025. Wzrost poniżej tej wartości obniża realną wartość budżetu uczelni bez żadnej decyzji o cięciu — wystarczy zostawić kwotę w miejscu. Mechanizm opisujemy w tekście Subwencja, która nie topnieje.
Dlatego, że instytucja utrzymywana z konkursów planuje na tyle lat, ile trwa projekt, i zatrudnia na czas określony. Program stawia tu wyraźną zasadę: system grantowy ma uzupełniać stabilne finansowanie uczelni, instytutów badawczych i Polskiej Akademii Nauk, a nie je zastępować. Osobno zapowiada ustawowe finansowanie Narodowego Centrum Nauki na poziomie, przy którym wsparcie otrzyma co najmniej jeden na cztery projekty — dziś odsetek ten jest znacznie niższy, o czym w tekście Grant dostaje co szósty. W budżecie na 2026 rok dotacja dla NCN pozostała nominalnie bez zmian, a to przy wzroście cen oznacza mniej sfinansowanych badań.
Najpierw znikają warunki prowadzenia badań, a nie one same: prąd i chłodzenie centrów obliczeniowych, serwis aparatury, składki w konsorcjach międzynarodowych. Sprzęt wtedy formalnie stoi, a faktycznie przestaje służyć — piszemy o tym w tekście Czego nie widać w budżecie nauki. Wprowadzenie do rozdziału o nauce zapowiada nie tylko nowoczesną infrastrukturę, ale i „środki na jej funkcjonowanie", co jest rozróżnieniem istotniejszym, niż wygląda.
Druga rzecz, która znika, to ludzie. Zależność między finansowaniem a odpływem kadry opisujemy w dziale Ludzie nauki.
Cel 3% PKB był jednym z warunków, których nie udało się uzgodnić. Kulisy tej decyzji i jej związek z budżetem nauki opisujemy w tekście Dlaczego Razem nie weszło do rządu. Wątek ten wraca przy każdej kolejnej ustawie budżetowej, bo różnica między deklaracją a rozstrzygnięciem finansowym jest w nauce wyjątkowo łatwa do zmierzenia.
Z rozdziału „Nauka — warunek rozwoju" deklaracji programowej:
Superkomputer, laboratorium i udział w międzynarodowym konsorcjum kosztują nie tylko przy zakupie. Kosztują co miesiąc — prądem, chłodzeniem, serwisem, licencjami i składką członkowską. Gdy budżet nie domyka tej pozycji, sprzęt formalnie stoi, a faktycznie przestaje służyć badaniom. Razem zapowiada nowoczesną infrastrukturę badawczą wraz ze środkami na jej funkcjonowanie.
Uczelnie publiczne utrzymują się głównie z subwencji, a jej wysokość ustala się co roku od nowa, ręcznie, w ustawie budżetowej. Gdy kwota rośnie wolniej niż ceny, budżet uczelni realnie maleje, choć na papierze jest wyższy. Razem chce, żeby subwencja rosła co najmniej o wskaźnik inflacji — z automatu zapisanego w ustawie, a nie z corocznych negocjacji.
W październiku 2025 roku posłanka Razem Marcelina Zawisza przeprowadziła interwencję poselską w Ministerstwie Nauki i uzyskała listę 241 projektów, którym odmówiono finansowania na rok 2026. Lista projektów, które finansowanie dostały, liczyła 18 pozycji. Miesiąc wcześniej z korespondencji resortów nauki i finansów wynikało, że do utrzymania dotychczasowego poziomu wydatków zabraknie ponad 650 mln zł.
Razem chce podnieść nakłady na badania i naukę docelowo do 3% PKB rocznie. W 2024 roku Polska wydała na ten cel 51,5 mld zł, czyli 1,41% PKB — i była to kwota realnie niższa niż rok wcześniej. Dojście do celu oznacza mniej więcej podwojenie strumienia pieniędzy: około 110 mld zł rocznie w cenach z 2024 roku. Deklaracja programowa nie wskazuje przy tym roku dojścia do celu ani nie rozbija go na część publiczną i prywatną.
Wśród warunków, których koalicja nie zapisała w umowie, było dojście do 3% PKB na naukę. Zamiast tego kolejne budżety planowały cięcia: w projekcie na 2026 rok zabrakło ponad 650 mln zł na samo utrzymanie infrastruktury badawczej, a 241 projektów naukowych odesłano bez finansowania. Dlatego nauka jest jednym z powodów, dla których Razem w tym rządzie nie zasiada.
W konkursach Narodowego Centrum Nauki finansowanie dostaje dziś kilkanaście procent wniosków — reszta dobrych projektów ląduje w koszu z braku pieniędzy, nie z braku jakości. Nawet wiceminister nauki mówi, że wskaźnik sukcesu powinien sięgać 25–30%. Razem chce zapisać to w ustawie: co najmniej jeden na cztery projekty ma otrzymać wsparcie, a granty mają być dodatkiem do stabilnego finansowania, nie jego podstawą.
