Uczelnie-Regionalne | Razem dla nauki

Drenaż mózgów: dlaczego najlepsi wyjeżdżają — i jak ich zatrzymać

Thu, 02 Jul 2026 10:00:00 +0200

Najbardziej znana polska uczona wyjechała, bo w Polsce nie mogła pracować. Maria Skłodowska-Curie opuściła zabór rosyjski, bo kobieta nie miała tu wstępu na uniwersytet, a warunki do badań były żadne — dwa Noble zdobyła w Paryżu. Ta biografia jest wygodnym mitem narodowej dumy, a niewygodnym faktem polityki naukowej: pokazuje, co się dzieje, gdy kraj nie stwarza swoim najzdolniejszym warunków do pracy. Sto lat później mechanizm nie zniknął, tylko zmienił dekoracje.

„Wyjeżdżają z kraju" — w programie i w praktyce

Deklaracja Razem opisuje ten proces beznamiętnie i dlatego dotkliwie: ludzie, którzy „mogli stać się siłą napędową polskiego rozwoju, wyjeżdżają z kraju — bo nie mają stabilności lub po prostu środków na życie". To nie jest kwestia patriotyzmu ani charakteru — to rachunek. Badaczka, która w Polsce dostaje stypendium doktoranckie niższe od płacy minimalnej albo adiunkturę z pensją ledwie odstającą od średniej, a w Niemczech czy Holandii — wielokrotność tego przy stabilnym etacie, nie podejmuje decyzji emocjonalnej, tylko oczywistą. Drenaż mózgów jest sumą tysięcy takich oczywistych decyzji.

Partia mówi o tym od dawna. W stanowisku z 2018 roku ostrzegała, że przy dalszym niedofinansowaniu zdolni naukowcy „w najlepszym razie wyjadą za granicę, w najgorszym – zmienią branżę", i wiązała odpływ ludzi z degradacją ośrodków regionalnych, które „również obecnie cierpią z powodu tak zwanego drenażu mózgów". Stąd bierze się jeden z mniej oczywistych postulatów Razem: obrona uczelni regionalnych. Dobre uniwersytety poza wielkimi aglomeracjami to — jak ujęło to partyjne stanowisko — „faktyczny koniec podziału na Polskę A i B", bo zatrzymują młodych ludzi tam, gdzie się urodzili, zamiast wysysać ich najpierw do stolic, a potem za granicę.

Razem stawia ten sam problem w centrum swojego „Programu dla nauki i szkolnictwa wyższego" (Rada Krajowa, styczeń 2025): „Nasz kraj nie może pozwolić sobie na utratę innowatorek i innowatorów ze względu na brak godnych warunków prowadzenia działalności naukowej" — państwo, które oszczędza na warunkach pracy, traci talenty, a badacze wybierają kariery poza Polską.

Dlaczego drenaż mózgów jest tak kosztowny. Wykształcenie naukowca — od studiów przez doktorat po pierwsze lata samodzielnej pracy — to kilkanaście lat inwestycji, w dużej części publicznej. Gdy taki człowiek wyjeżdża, kraj traci nie tylko jego, ale i cały wyłożony na niego kapitał, a zyskuje go gospodarka, która nie musiała za to zapłacić. To transfer bogactwa z biedniejszego kraju do bogatszego — dokładne odwrócenie tego, co powinno się dziać.

Prestiż nie odbuduje się sam

Za odpływem ludzi stoi też coś trudniejszego do zmierzenia: erozja prestiżu zawodu naukowca. Trudno utrzymać szacunek do profesji, w której — jak pisało Razem w 2018 roku — „za płacę minimalną nie da się uprawiać nauki na międzynarodowym poziomie", a do tego trzeba się mierzyć z rosnącą „propagandą antynaukową". Prestiż nie jest tu miękkim dodatkiem — to on decyduje, czy zdolny maturzysta w ogóle rozważy karierę w nauce, zamiast od razu skręcić tam, gdzie płacą więcej i szanują bardziej.

Recepta Razem na prestiż nie jest kampanią wizerunkową, tylko wynika z całej reszty programu. Prestiż zawodu naukowca odbudowuje się przez godne pensje i ich ustawową waloryzację oraz umowy o pracę zamiast stypendialnego prowizorium, przez stabilne finansowanie badań i przez podniesienie nakładów na naukę do 3% PKB. Zatrzymanie drenażu mózgów to nie osobny postulat — to skutek uboczny potraktowania nauki poważnie.

Co proponuje Razem

Kolejne rządy głodzą polską naukę. Nie ma stabilności w finansowaniu projektów, nie ma pieniędzy dla doktorantów i pracowników naukowych. Ludzie, którzy mogli stać się siłą napędową polskiego rozwoju, wyjeżdżają z kraju — bo nie mają stabilności lub po prostu środków na życie.— Deklaracja programowa Partii Razem (2025), rozdz. „Nauka — warunek rozwoju”, partiarazem.pl

Godne, waloryzowane pensje i umowy o pracę jako warunek, by zostanie w polskiej nauce przestało być aktem poświęcenia.
Stabilne finansowanie badań zamiast grantowej loterii, która wypycha najlepszych za granicę — to argument, który podnosi nawet wiceminister nauki.
Wsparcie uczelni regionalnych jako tama na odpływ młodych z mniejszych ośrodków — „koniec podziału na Polskę A i B" (postulat ze stanowisk Razem z 2015 i 2018 roku, spójny z linią partii, choć spoza rozdziału o nauce w Deklaracji 2025).

Drenaż mózgów jest ostatecznie stratą gospodarczą: kraj, który wypuszcza swoich najzdolniejszych, skazuje się na rolę montowni, o której pisaliśmy przy okazji niedofinansowania nauki. Dlaczego godne warunki pracy zatrzymują ludzi nie tylko w nauce, pokazuje serwis pracowniczy Razem w tekście o godnej płacy minimalnej, a co odróżnia gospodarkę wiedzy od gospodarki taniej pracy — serwis gospodarczy w tekście o płacach a wzroście gospodarczym.

Źródła i dalsza lektura

Uczelnie regionalne: koniec podziału na Polskę A i B

Thu, 25 Jun 2026 10:00:00 +0200

Mapa polskiej nauki jest coraz bardziej nierówna. Środki i prestiż koncentrują się w kilku ośrodkach w największych miastach, a uczelnie w mniejszych miejscowościach powoli się zwijają — tracą kadrę, kierunki i studentów. To nie jest kwestia „naturalnej selekcji", w której wygrywają najlepsi, tylko efekt polityki, która od lat premiuje i tak już silnych kosztem słabszych. Razem od dawna widzi w tym realny problem rozwojowy i formułuje wobec niego konsekwentne stanowisko — choć, co warto zaznaczyć, jest to linia z partyjnych stanowisk o nauce z lat 2015 i 2018, a nie punkt rozdziału o nauce w Deklaracji programowej z 2025 roku.

Uczelnia to nie tylko szkoła

Kluczowe rozpoznanie Razem jest takie, że rola uczelni w regionie wykracza daleko poza dydaktykę. W stanowisku z 2018 roku partia pisała, że „uczelnia wyższa to nie tylko szkoła, ale również ośrodek kultury i niezwykle istotny czynnik rozwoju gospodarczego danego regionu", a jej zaniedbanie „to realna krzywda wyrządzana społecznościom lokalnym". Kiedy z mniejszego miasta znika dobra uczelnia, znika też pracodawca dla wykształconych ludzi, partner dla lokalnych firm i miejsce, które trzyma młodych na miejscu. Zostaje próżnia — społeczno-kulturalna, jak ostrzegała partia już w „9 tezach dla nauki" z 2015 roku.

Mechanizm degradacji jest przy tym samonapędzający się. Degradacja i łączenie mniejszych uczelni, jak ostrzegało Razem, „oznacza jeszcze większy odpływ młodych ludzi z regionów, które również obecnie cierpią z powodu tak zwanego drenażu mózgów". Najpierw najzdolniejsi wyjeżdżają z mniejszego miasta do metropolii, a stamtąd — już bez kotwicy w rodzinnym regionie — łatwiej im wyjechać za granicę. Osłabianie ośrodków regionalnych to więc jedno z pierwszych ogniw w łańcuchu, który kończy się emigracją, o czym piszemy szerzej w tekście o drenażu mózgów.

„Polska A i B" — o co chodzi. To skrótowe określenie utrzymującego się podziału kraju na lepiej rozwinięte województwa (zwykle zachodnie i wielkomiejskie) oraz te uboższe, z gorszym dostępem do pracy, usług i awansu. Uczelnia w mniejszym mieście jest jednym z nielicznych narzędzi, które ten podział realnie zmniejszają — daje na miejscu wykształcenie, pracę dla kadry i impuls dla lokalnej gospodarki.

Wyrównywać, nie centralizować

Recepta Razem nie polega na równaniu w dół ani na sztucznym podtrzymywaniu słabych jednostek. Chodzi o odwrócenie logiki, w której — jak zauważała partia — „nieproporcjonalnie wysokie środki finansowe kierowane są do kilku uczelni w Polsce, a nierówności pogłębiają się". Zamiast odcinać ośrodki regionalne od finansowania, Razem chce włączać je we współpracę ogólnopolską i międzynarodową, rozbudowywać programy wymiany między uczelniami i traktować dobre kształcenie w regionach jako inwestycję w przyszłą kadrę całego kraju.

Ta myśl ma u Razem także wymiar przemysłowy. Już w „9 tezach dla nauki" z 2015 roku partia zapowiadała reformę Państwowych Wyższych Szkół Zawodowych — „to we wzmocnieniu ich lokalnej roli widzimy szansę na wsparcie naszego planu odbudowy polskiego przemysłu", i pisała wprost, że „dobre uczelnie regionalne to faktyczny koniec podziału na Polskę A i B". Uczelnia w mniejszym mieście kształci nie tylko przyszłych naukowców, ale i inżynierów oraz techników dla lokalnych zakładów — jest częścią gospodarki regionu, nie ozdobą.

Co proponuje Razem

Postulat obrony uczelni regionalnych pochodzi z partyjnych stanowisk o nauce (2015, 2018) i pozostaje spójny z linią Razem, choć nie znalazł się wprost w rozdziale o nauce w Deklaracji 2025. Jego sedno:

Specjalne wsparcie dla uczelni regionalnych jako instytucji kluczowych dla rozwoju uboższych województw — zamiast kierowania nieproporcjonalnych środków do kilku ośrodków w metropoliach.
Włączanie ośrodków regionalnych we współpracę ogólnopolską i międzynarodową oraz rozbudowa programów wymiany między uczelniami — zamiast odcinania ich od finansowania i skazywania na regres.
Wzmocnienie lokalnej roli państwowych wyższych szkół zawodowych (dziś: akademii nauk stosowanych) jako element planu reindustrializacji — kadry dla lokalnego przemysłu kształcone na miejscu.

Regionalny wymiar nauki spina się bezpośrednio z gospodarką: rozwój uboższych województw i koniec podziału na Polskę A i B to jeden z celów, które serwis gospodarczy Razem opisuje przez pryzmat płac i wzrostu gospodarczego. A to, dlaczego dostęp do dobrej uczelni blisko domu decyduje o równości szans, rozwijamy w tekście o kosztach studiowania.