Pomoc-Materialna | Razem dla nauki

Ile kosztuje studiowanie i kto na tym odpada

Wed, 15 Jul 2026 09:00:00 +0200

Bezpłatność studiów stacjonarnych na uczelni publicznej gwarantuje art. 70 Konstytucji i nikt w Polsce poważnie tego nie kwestionuje. Rachunek, który student płaci, jest jednak zbudowany z zupełnie innych pozycji: czynszu, jedzenia, dojazdów, materiałów. Sumują się one do kwoty, której nie da się zarobić w kilka godzin tygodniowo, a im wyższa, tym mocniej selekcjonuje kandydatów według zasobności rodziny.

Rząd wielkości

Razem powoływało się w 2026 roku na dwie liczby. Rzecznik partii Mateusz Merta mówił pod Biblioteką Uniwersytetu Warszawskiego: „Dziś w Polsce studenci wydają miesięcznie już prawie 3900 zł na swoje utrzymanie. 45% więcej od czasu pandemii koronawirusa" — cytat z relacji z akcji z 12 maja 2026 roku. Pół roku wcześniej, na początku roku akademickiego, ten sam rzecznik przywoływał wyliczenia dziennikarzy money.pl, według których „w części miast koszty utrzymania studenta wynoszą już 3-4 tysiące złotych".

Obie kwoty pochodzą z wypowiedzi rzecznika Razem, a druga opiera się na wyliczeniach redakcji money.pl, nie na statystyce publicznej. Podajemy je jako cytaty i szacunki służące pokazaniu rzędu wielkości — nie jako dane GUS.

Kwoty te warto zestawić z progiem pomocy materialnej. Stypendium socjalne przysługuje przy dochodzie do 1908,90 zł netto na osobę w rodzinie, a łączna kwota stypendium socjalnego i rektorskiego nie może przekroczyć 3560,60 zł miesięcznie. Górny limit świadczeń dostępny dla nielicznych jest zatem niższy od szacowanego kosztu utrzymania — a przeciętny student nie zbliża się do tego limitu nawet w połowie.

Z czego składa się ten rachunek

Największą pozycją jest mieszkanie i to ono odpowiada za większość wzrostu z ostatnich lat. Miejsce w akademiku bywa dwa–trzy razy tańsze od pokoju na rynku najmu, ale dostaje je mniejszość — piszemy o tym w tekście Akademiki: ile brakuje miejsc. Drugą pozycją jest jedzenie, a wraz z nim brak taniej stołówki na uczelni, o czym w tekście Stołówka na uczelni. Reszta — transport, materiały, opłaty administracyjne — jest mniejsza, ale mało ściśliwa.

Mechanika rynku najmu w miastach akademickich należy przy tym do osobnego tematu: to ten sam rynek, na którym o mieszkania konkurują wszyscy pozostali, z tą różnicą, że student wynajmuje na dziewięć miesięcy i najczęściej pokój, a nie lokal. Wątek prowadzi siostrzany serwis Razem dla tanich mieszkań; koszt dojazdów w regionach bez transportu zbiorowego — Razem dla transportu.

Kto odpada i na jakim etapie

Selekcja przez koszt nie działa jednorazowo, tylko przez cały cykl studiów. Najpierw decyduje o wyborze uczelni: kandydat z mniejszej miejscowości wybiera ośrodek bliżej domu albo rezygnuje, o czym piszemy w tekście Uczelnie regionalne. Potem decyduje o liczbie przepracowanych godzin, a więc o tym, ile czasu zostaje na naukę i czy student zdąży z pracą dyplomową. Na końcu decyduje o tym, kto może pozwolić sobie na doktorat — bo szkoła doktorska oznacza kolejne lata na stawce niższej od płacy minimalnej, o czym w tekście Doktorant zarabia mniej niż płaca minimalna.

Zofia Piotrowska, radna Śródmieścia, ujmowała skutek tego procesu tak: „Studiowanie nie może być tylko dla bogatych, bo to prowadzi nie tylko do rozwarstwienia społecznego, ale też po prostu do utraty wielu talentów czy osób, które mogłyby się kształcić". Argument jest zarówno sprawiedliwościowy, jak i rozwojowy — kraj, który selekcjonuje kandydatów portfelem, korzysta z mniejszej puli zdolności niż ta, którą dysponuje.

Co proponuje Razem

Z rozdziału „Nauka — warunek rozwoju" deklaracji programowej:

Zwiększenie finansowania budowy i remontów akademików (punkt 7).
Obowiązek prowadzenia przez uczelnie stołówek non-profit wraz ze środkami z budżetu na ich organizację (punkt 8).
Podniesienie zapomóg i stypendiów, zwłaszcza socjalnych i dla osób z niepełnosprawnościami, zasada „złotówka za złotówkę" i wyższy próg dochodowy (punkt 9) — rozkładamy to w tekście Złotówka za złotówkę.

Źródła i dalsza lektura

Złotówka za złotówkę. Koniec progu, który odcina wszystko naraz

Tue, 14 Jul 2026 12:00:00 +0200

Systemy świadczeń zbudowane na sztywnym progu mają wspólną wadę: tuż nad granicą lepiej jest zarabiać mniej. Student, którego rodzina przekroczyła próg o kilka złotych, traci nie kilka złotych, tylko całe stypendium — i wpada poniżej poziomu, na którym byłby, gdyby dochód pozostał niższy. Punkt dziewiąty rozdziału o nauce w deklaracji programowej Razem odnosi się do tego wprost: „Podniesiemy zapomogi i stypendia studenckie, zwłaszcza socjalne i dla osób z niepełnosprawnościami. Wprowadzimy zasadę »złotówka za złotówkę« przy wypłacie stypendiów socjalnych i podwyższymy próg dochodowy. Uczelnie będą ściślej współpracować z urzędami, by zapobiegać wyłudzeniom".

Jak działa próg dzisiaj

Kryterium jest ustawowe i policzalne. Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego podaje, że w roku akademickim 2025/2026 maksymalny dochód uprawniający do stypendium socjalnego wynosi 1908,90 zł netto na osobę w rodzinie i jest ustalany jako 45% minimalnego wynagrodzenia za pracę obowiązującego od 1 stycznia roku poprzedzającego rok akademicki. Ta sama strona wskazuje, że łączna miesięczna kwota stypendium socjalnego i stypendium rektora nie może przekroczyć 3560,60 zł, a zapomogę można otrzymać nie częściej niż dwa razy w roku akademickim.

Powiązanie progu z płacą minimalną było zmianą na lepsze, bo wcześniej kryterium ustalano uznaniowo i potrafiło ono stać w miejscu przez lata. Sam mechanizm odcięcia pozostał jednak ten sam: powyżej progu świadczenie nie przysługuje w ogóle, choćby przekroczenie wynosiło złotówkę.

Na czym polega „złotówka za złotówkę"

Zasada jest znana z systemu świadczeń rodzinnych i sprowadza się do zamiany klifu na pochylnię. Zamiast tracić całe świadczenie po przekroczeniu progu, uprawniony traci tyle, o ile przekroczył — złotówka dochodu ponad kryterium obniża wypłatę o złotówkę, aż świadczenie wygaśnie samo. Efektem jest usunięcie sytuacji, w której dodatkowa praca rodzica albo podwyżka pogarszają sytuację rodziny.

Dla studenta ma to konkretne przełożenie. Dochód rodziny bywa nierówny i sezonowy, a jego drobne wahania decydują dziś o tym, czy przez cały rok akademicki będzie stypendium, czy nie będzie go wcale. Odcięcie działa też odstraszająco na pracę dorywczą samego studenta — skoro własny zarobek wlicza się do dochodu, przekroczenie progu może kosztować więcej, niż daje.

Program zapowiada przy tym trzy rzeczy naraz: podniesienie kwot świadczeń, wprowadzenie zasady „złotówka za złotówkę" i podwyższenie samego progu. Deklaracja nie precyzuje ani nowej wysokości progu, ani docelowych kwot stypendiów — mówi o kierunku, nie o parametrach.

Osoby z niepełnosprawnościami i rzecz o wyłudzeniach

Dwa elementy tego punktu bywają pomijane, a należą do niego tak samo jak reszta. Pierwszym jest wskazanie stypendiów dla osób z niepełnosprawnościami jako priorytetu podwyżek obok stypendiów socjalnych. Stypendium dla osób niepełnosprawnych jest odrębnym świadczeniem, niezależnym od dochodu, i odpowiada na koszty, których inni studenci nie ponoszą: transport, asysta, sprzęt, dostosowanie materiałów. Dostępność instytucji publicznych dla osób z niepełnosprawnościami prowadzi siostrzany serwis Razem dla równości, a dostępność szkoły — Razem dla szkół.

Drugim jest zdanie o ściślejszej współpracy uczelni z urzędami, „by zapobiegać wyłudzeniom". Postulat rozszerzenia dostępu do świadczeń idzie w programie razem z postulatem szczelności — i uczciwe streszczenie tego punktu wymaga podania obu części, bo pominięcie drugiej zmienia jego wymowę.

Dlaczego to należy do rozdziału o nauce

Stypendium socjalne działa w systemie jak instrument dostępu do studiów, a nie jak doraźna pomoc dla ubogich: jego wysokość decyduje o tym, ile godzin tygodniowo student musi przepracować zarobkowo, a więc ile czasu zostaje mu na naukę. Razem stawiało tę tezę już w stanowisku ws. reformy nauki i szkolnictwa wyższego z 2018 roku: „System stypendialny na studiach każdego stopnia powinien zostać znacząco rozbudowany, tak żeby każda osoba mogła poświęcić odpowiednią ilość czasu na naukę".

Skalę wydatków, które stypendium ma równoważyć, pokazujemy w tekście Ile kosztuje studiowanie; dwie największe pozycje tych wydatków — mieszkanie i jedzenie — opisujemy w tekstach Akademiki i Stołówka na uczelni.

Co proponuje Razem

Z rozdziału „Nauka — warunek rozwoju" deklaracji programowej, punkt 9:

Podniesienie zapomóg i stypendiów studenckich, zwłaszcza socjalnych i dla osób z niepełnosprawnościami.
Zasada „złotówka za złotówkę" przy wypłacie stypendiów socjalnych.
Podwyższenie progu dochodowego uprawniającego do stypendium socjalnego.
Ściślejsza współpraca uczelni z urzędami w celu zapobiegania wyłudzeniom.