Nadzor | Razem dla nauki

Fabryki dyplomów. Co dokładnie proponuje Razem, a czego nie

Sat, 18 Jul 2026 09:00:00 +0200

Określenie „fabryka dyplomów" opisuje instytucję, która sprzedaje dokument, a nie wykształcenie: rekrutuje bez selekcji, prowadzi zajęcia w minimalnym wymiarze, opiera kadrę na dojeżdżających wykładowcach z innych ośrodków i utrzymuje wysoką zdawalność, bo od liczby studentów zależy przychód. Deklaracja programowa Razem posługuje się tym zwrotem dosłownie, w punkcie piątym rozdziału o nauce: nadzór Polskiej Komisji Akredytacyjnej ma objąć „nowo otwierane kierunki oraz prywatne szkoły wyższe, służące za fabryki dyplomów" — pełny tekst rozdziału.

Jaki dokładnie środek przewiduje program

Program przewiduje w tym miejscu jeden środek: zwiększony nadzór akredytacyjny. Deklaracja nie zapowiada wobec uczelni niepublicznych ani zakazu prowadzenia studiów, ani likwidacji, ani nacjonalizacji, ani odcięcia od środków publicznych na poziomie wyższym — a każde z tych rozwiązań pojawia się w publicystyce i bywa przypisywane lewicy hurtem.

Szczególnej ostrożności wymaga jedno pomylenie. Program Razem zawiera postulat zakazu dotowania szkół prywatnych ze środków publicznych, ale dotyczy on szkół podstawowych i średnich, i znajduje się w rozdziale o edukacji, a nie o nauce — prowadzi go siostrzany serwis Razem dla szkół. Przeniesienie tego zapisu na uczelnie byłoby przypisaniem partii postulatu, którego w rozdziale o nauce nie ma.

Dlaczego nadzór, a nie zakaz

O powstawaniu „fabryk dyplomów" decyduje nie forma własności uczelni, ale to, czy ktokolwiek sprawdza jej kadrę i zaplecze: publiczna jednostka prowadząca kierunek bez obu produkuje dokładnie ten sam problem, a prywatna z dobrą kadrą i realnym programem żadnego nie stwarza. Kryterium jakości działa na obie strony i tylko takie kryterium da się egzekwować, nie naruszając konstytucyjnej wolności zakładania szkół wyższych.

Praktyka pokazuje przy tym, że narzędzie już istnieje i bywa używane. Ocena programowa Komisji może być negatywna, a jej skutkiem jest postępowanie nadzorcze ministra wobec kierunku — opisujemy to w tekście Co sprawdza PKA. Słabym ogniwem pozostaje moment wejścia: pozwolenie na utworzenie studiów wydaje minister, a opinia Komisji go nie wiąże, o czym w tekście Kto decyduje, że kierunek może ruszyć.

Kogo to naprawdę kosztuje

Osoba płacąca czesne za dyplom bez pokrycia traci i wydane pieniądze, i lata spędzone na studiach, których rynek nie honoruje. Trafiają tam najczęściej ci, którzy nie mieli innej opcji: pracujący, dla których wyjazd do dużego ośrodka był poza zasięgiem, a studia zaoczne jedyną formą dającą się pogodzić z zatrudnieniem. Selekcja ekonomiczna, którą opisujemy w tekście Ile kosztuje studiowanie, kieruje ich w stronę oferty najtańszej i najbardziej dostępnej, a rynek odpowiada na ten popyt najprostszym możliwym produktem.

Drugi koszt ponosi cały system, bo dyplom o wątpliwej wartości obniża zaufanie także do dyplomów rzetelnych — pracodawca, który nie potrafi ich odróżnić, zaczyna traktować podejrzliwie wszystkie. Odpowiedzią jest przewidywalne kryterium jakości, a nie mnożenie prywatnych rankingów. Razem stawiało zresztą tezę o zapewnieniu dostępnych i dobrych studiów już w stanowisku ws. reformy nauki i szkolnictwa wyższego z 2018 roku: „Wysoki poziom nauki to dobre i dostępne studia wyższe", a ograniczanie dostępu do wiedzy nie jest drogą do jego podniesienia.

Co proponuje Razem

Z rozdziału „Nauka — warunek rozwoju" deklaracji programowej, punkt 5:

Zwiększenie nadzoru Polskiej Komisji Akredytacyjnej nad prywatnymi szkołami wyższymi, służącymi za fabryki dyplomów.
Zwiększenie nadzoru nad nowo otwieranymi kierunkami.
Zniesienie uznaniowości ministra przy decyzjach o akredytacji kierunków studiów.
Zapewnienie wysokiej jakości kształcenia na studiach.

Poza tym punktem deklaracja programowa nie przewiduje wobec uczelni niepublicznych dalszych środków. Stanowisko Rady Krajowej z 14 stycznia 2025 roku dokłada dwie rzeczy dotyczące wszystkich uczelni bez wyjątku: ogólnopolską analizę jakości i celów nauczania, w której „każda uczelnia otrzyma rekomendacje", oraz zakaz korzystania przez uczelnie i instytucje nauki z usług firm zewnętrznych niezapewniających pracownikom stabilnego zatrudnienia.

Źródła i dalsza lektura

Co sprawdza PKA i co się dzieje po ocenie negatywnej

Fri, 17 Jul 2026 12:00:00 +0200

Ocena programowa Polskiej Komisji Akredytacyjnej jest jedynym systemowym mechanizmem, który sprawdza, co naprawdę dzieje się na konkretnym kierunku studiów. Zespół oceniający analizuje raport samooceny uczelni, odwiedza jednostkę, rozmawia ze studentami i kadrą, ogląda infrastrukturę i dokumentację, po czym Prezydium Komisji podejmuje uchwałę. Ocena może być pozytywna, pozytywna na skrócony okres albo negatywna — a od uchwały przysługuje wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy.

Jak wyglądają rozstrzygnięcia

Instytut Rozwoju Szkolnictwa Wyższego przeanalizował uchwały Prezydium PKA i wskazał wyraźną zmianę praktyki. W ocenach programowych za 2024 rok czysto pozytywne rozstrzygnięcia stanowiły 66%, oceny ze skróconym okresem ważności 18,5%, negatywne 4%, a pozostałe 11% to sprawy umorzone lub z odstąpieniem — podczas gdy w kadencji 2020–2023 pozytywnych było 91,2%, a negatywnych 2,6%.

Skuteczność odwołań pozostaje przy tym niska: w 2024 roku uwzględniono 7 z 31 wniosków dotyczących ocen programowych, czyli 22,6%. Uczelnia, która dostała ocenę negatywną, w większości przypadków tej oceny nie odwróci.

Powyższe zestawienia pochodzą z analizy Instytutu Rozwoju Szkolnictwa Wyższego, opartej na uchwałach Prezydium PKA. Podajemy je jako opracowanie środowiskowe — źródłem pierwotnym są uchwały publikowane przez samą Komisję.

Kategoria pośrednia — ocena pozytywna na skrócony okres — zasługuje na osobną uwagę, bo mówi najwięcej o stanie systemu. Oznacza ona, że kierunek działa, ale musi się poprawić i zostanie sprawdzony wcześniej niż w standardowym cyklu. Wzrost udziału takich rozstrzygnięć z kilkunastu do blisko jednej piątej pokazuje, że rośnie liczba kierunków utrzymywanych warunkowo.

Co oznacza ocena negatywna

Konsekwencje ponosi uczelnia, ale odczuwają je studenci. Negatywna ocena programowa jest podstawą do działań nadzorczych ministra wobec kierunku — z cofnięciem pozwolenia na jego prowadzenie włącznie. Osoby już przyjęte trzeba wtedy przenieść albo zapewnić im dokończenie studiów, a wartość dyplomu z jednostki, która straciła akredytację, staje się przedmiotem domysłów na rynku pracy. Sytuacja tego rodzaju powstała przy kierunkach lekarskich otwartych mimo negatywnych opinii Komisji — opisujemy ją w tekście Kto decyduje, że kierunek może ruszyć.

Właśnie dlatego moment oceny ma znaczenie. Ocena wydana po kilku latach działania kierunku chroni dopiero następne roczniki, bo osoby już przyjęte i tak muszą dokończyć studia gdzie indziej; sprawdzenie warunków przed uruchomieniem naboru obejmuje wszystkich — o ile jego wynik jest dla ministra wiążący.

Jakimi narzędziami miałaby oceniać

Deklaracja programowa mówi w tym miejscu tylko o zwiększeniu nadzoru. Rozwinięcie znajduje się w stanowisku Rady Krajowej „Program dla nauki i szkolnictwa wyższego" z 14 stycznia 2025 roku, i jest ono konkretne: Razem zapowiada skonstruowanie „konkretnych jakościowo-ilościowych kryteriów, według których wyniki będą oceniane zarówno na poziomie uczelni jak i PKA", oraz chce, „aby PKA zyskała znacznie mocniejsze narzędzia do jakościowej oceny polskiego szkolnictwa wyższego".

Diagnoza stojąca za tym postulatem dotyczy dotychczasowej praktyki Komisji: dokument odnotowuje, że jej działalność bywa „krytykowana za przywiązanie do biurokracji i kryteriów formalnych", i zastrzega, że porządek formalny ma poparcie partii, ale nie wystarcza jako metoda poprawy jakości kształcenia. Przed zmianą kryteriów ma nastąpić ogólnopolska analiza jakości i celów nauczania, w której „każda uczelnia otrzyma rekomendacje" — z wyraźnym zastrzeżeniem, że „celem nie będą rankingi uczelni", a wyniki mają posłużyć do przygotowania dodatkowych mierników jakościowych dla PKA.

Czego natomiast nie ma w żadnym z tych dokumentów: zmiany trybu powoływania członków Komisji i nadania jej opiniom charakteru wiążącego. Oba rozwiązania krążą w debacie środowiskowej, ale partia ich nie zapowiada.

Kontrola jakości nie wytwarza jednak warunków, w których jakość w ogóle powstaje. Kierunek prowadzony przez przeciążonych dydaktyków w niedofinansowanej jednostce dostanie gorszą ocenę, choć jej źródłem jest budżet, którego żadna kontrola sama nie uzupełni. Piszemy o tym w tekstach Tysiąc godzin przy tablicy i Subwencja, która nie topnieje.

Co proponuje Razem

Z rozdziału „Nauka — warunek rozwoju" deklaracji programowej, punkt 5:

Zapewnienie wysokiej jakości kształcenia na studiach.
Zwiększenie nadzoru Polskiej Komisji Akredytacyjnej nad nowo otwieranymi kierunkami oraz nad prywatnymi szkołami wyższymi służącymi za fabryki dyplomów.
Zniesienie uznaniowości ministra przy decyzjach o akredytacji kierunków studiów.

Ze stanowiska Rady Krajowej z 14 stycznia 2025 roku:

Konkretne jakościowo-ilościowe kryteria oceny wyników — zarówno na poziomie uczelni, jak i PKA.
Znacznie mocniejsze narzędzia jakościowej oceny dla Polskiej Komisji Akredytacyjnej.
Ogólnopolska analiza jakości i celów nauczania z rekomendacjami dla każdej uczelni — bez tworzenia rankingów.