Ile kierunków otwiera się co roku i jak zmieniło się sito

Sat, 18 Jul 2026 12:00:00 +0200

Nowy kierunek studiów powstaje z połączenia dwóch rzeczy: zapotrzebowania, które ktoś dostrzegł, i pieniędzy, które ktoś chce zarobić albo pozyskać. Ponieważ finansowanie uczelni zależy między innymi od liczby studentów, presja na otwieranie kolejnych kierunków jest wbudowana w system — a sprawdzenie, czy jest komu i czym uczyć, następuje w procedurze, w której opinia ekspercka nie jest ostatnim słowem.

Jak zmieniało się sito

Instytut Rozwoju Szkolnictwa Wyższego zestawił uchwały Prezydium Polskiej Komisji Akredytacyjnej dotyczące wniosków o utworzenie studiów i zmiana jest wyraźna. W kadencji 2012–2015 opinii pozytywnych było ponad 68%, w kadencji 2020–2023 już 50,2%, a w 2024 roku 26,3% — przy 73,7% opinii negatywnych. Skuteczność odwołań spadła w tym samym czasie: w kadencji 2020–2023 uwzględniono 153 z 476 wniosków o ponowne rozpatrzenie sprawy (32%), a w 2024 roku 24 ze 125, czyli 19,2%.

Powyższe zestawienia pochodzą z analizy Instytutu Rozwoju Szkolnictwa Wyższego opartej na uchwałach Prezydium PKA; źródłem pierwotnym są uchwały publikowane przez Komisję. Traktujemy je jako opracowanie środowiskowe, nie jako statystykę urzędową.

Spadek odsetka opinii pozytywnych ma dwa możliwe wyjaśnienia i żadnego z nich same liczby nie rozstrzygają. Można w nich zobaczyć zaostrzenie kryteriów wobec wniosków słabo przygotowanych — wtedy spadek odsetka opinii pozytywnych oznacza, że kontrola jakości zaczęła działać. Można też zobaczyć rosnącą trudność uruchamiania nowych kierunków w ogóle, także tych potrzebnych, zwłaszcza w mniejszych ośrodkach, które mają cieńszą kadrę. Komisja ocenia bowiem gotowość jednostki, a ta zależy od pieniędzy, którymi jednostka dysponuje.

Gdzie kończy się rola Komisji

Niezależnie od tego, jak ostro sito działa, ostatni krok należy do ministra, a opinia Komisji go nie wiąże. Najgłośniejszym przykładem tej konstrukcji były kierunki lekarskie: w latach 2022–2023 pozwolenie na prowadzenie studiów medycznych otrzymało 17 uczelni, z czego 11 bez pozytywnej oceny PKA. Mechanizm ten opisujemy w tekście Kto decyduje, że kierunek może ruszyć.

Dla oceny samych statystyk płynie stąd wniosek praktyczny: zaostrzenie kryteriów w Komisji nie przekłada się automatycznie na to, ile kierunków faktycznie rusza we wrześniu, skoro pozwolenie i tak wydaje minister, którego jej opinia nie wiąże.

Czego z tych liczb nie wolno wyprowadzić

Nie wynika z nich, że kierunków jest za dużo ani że należy ograniczyć rekrutację. Razem konsekwentnie odrzuca taką odpowiedź: w stanowisku ws. reformy nauki i szkolnictwa wyższego z 2018 roku partia krytykowała ówczesny projekt właśnie za to, że „zamiast konkretnych mechanizmów podnoszenia jakości kształcenia dostajemy ograniczenie dostępu do studiów", a uniwersytety powinny być „miejscem upowszechniania wiedzy, a nie wykluczania z niej osób, które nie miały szczęścia urodzić się w największych aglomeracjach". Postulatem jest zatem lepsze sprawdzanie warunków, a nie zmniejszanie liczby studiujących.

Równie mylące byłoby założenie, że problem leży wyłącznie po stronie uczelni. Jednostka, która nie ma z czego zatrudnić kadry, przygotuje słabszy wniosek — a to wraca do subwencji, o czym piszemy w tekście Subwencja, która nie topnieje, i do warunków pracy dydaktyków, o czym w tekście Tysiąc godzin przy tablicy. Regionalny wymiar tej nierówności opisujemy w tekście Uczelnie regionalne.

Co proponuje Razem

Z rozdziału „Nauka — warunek rozwoju" deklaracji programowej, punkt 5:

Zwiększenie nadzoru Polskiej Komisji Akredytacyjnej nad nowo otwieranymi kierunkami.
Zniesienie uznaniowości ministra przy decyzjach o akredytacji kierunków studiów.
Zwiększenie nadzoru nad prywatnymi szkołami wyższymi służącymi za fabryki dyplomów — piszemy o tym w tekście Fabryki dyplomów.

Źródła i dalsza lektura

Kto decyduje, że kierunek może ruszyć

Fri, 17 Jul 2026 09:00:00 +0200

Zanim uczelnia ogłosi nabór na nowy kierunek, ktoś musi stwierdzić, że ma czym uczyć: kadrą, programem, salami, dostępem do praktyk. Formalnie sprawdza to Polska Komisja Akredytacyjna, a decyzję podejmuje minister. Kłopot polega na tym, że pierwsze nie przesądza drugiego — opinia Komisji ma charakter doradczy. Punkt piąty rozdziału o nauce w deklaracji programowej Razem odnosi się dokładnie do tej luki: „Zniesiemy uznaniowość ministra przy decyzjach o akredytacji kierunków studiów. Zwiększymy nadzór Polskiej Komisji Akredytacyjnej nad nowo otwieranymi kierunkami oraz nad prywatnymi szkołami wyższymi, służącymi za fabryki dyplomów".

Jak działa dzisiejszy układ

Zasady zapisano w Prawie o szkolnictwie wyższym i nauce. Uczelnia, która nie ma odpowiedniej kategorii naukowej w danej dyscyplinie, potrzebuje pozwolenia ministra na utworzenie studiów; w postępowaniu zasięga się opinii Polskiej Komisji Akredytacyjnej. Opinia jest częścią procedury, ale nie jest wiążąca — minister może wydać pozwolenie mimo oceny negatywnej i nie musi tej rozbieżności rozstrzygać żadnym szczególnym trybem.

Że nie jest to rozważanie teoretyczne, pokazała sprawa kierunków lekarskich. Po nowelizacjach z lat 2021 i 2023 rozluźniono zasady otwierania medycyny poza uczelniami akademickimi, a następnie — jak podsumował fact-checkingowy serwis Konkret24 — „w latach 2022-2023 ministerialne pozwolenie na prowadzenie studiów medycznych dostało 17 szkół wyższych, lecz aż 11 z nich nie uzyskało akredytacji Polskiej Komisji Akredytacyjnej". Opinie Komisji nie wiązały ministra, więc zostały pominięte. Sprawa wróciła kilka lat później, gdy resorty zdrowia i nauki uznały, że kierunki lekarskie na uczelniach z negatywną opinią PKA nie powinny otrzymać limitów przyjęć — a wtedy problemem stali się studenci już przyjęci.

Kto ponosi koszt uznaniowości

Rachunek płaci przede wszystkim student, i to z opóźnieniem. W momencie rekrutacji nie ma on narzędzi, by ocenić, czy kierunek ma kadrę i zaplecze; wybiera na podstawie nazwy uczelni i opisu programu. Skutki poznaje po latach — przy dyplomie, którego nie uznaje rynek, albo przy zawieszeniu naboru w trakcie jego studiów.

Drugi koszt jest instytucjonalny. Procedura, w której formalna ocena jakości nie przesądza rozstrzygnięcia, przenosi decyzję z poziomu merytorycznego na polityczny, a to otwiera przestrzeń dla nacisków lokalnych i resortowych. Wątek autonomii nauki wobec polityki prowadzimy w tekście Uczelnie bez polityków.

Co dokładnie zmienia postulat

Zniesienie uznaniowości oznacza związanie decyzji kryteriami — tak, by przy spełnionych warunkach pozwolenie przysługiwało, a przy niespełnionych nie było go można wydać mimo wszystko. Razem nie zapowiada natomiast przeniesienia całej kompetencji z ministra na Komisję ani odebrania ministrowi roli w systemie; zapowiada zniesienie dowolności i wzmocnienie nadzoru. Rozróżnienie warto utrzymać, bo z „zwiększymy nadzór PKA" nie wynika automatycznie „zgoda PKA warunkiem otwarcia kierunku" — takiego mechanizmu w programie nie ma.

Praktykę oceniania przez samą Komisję opisujemy w tekście Co sprawdza PKA, a skalę wniosków o nowe kierunki — w tekście Ile kierunków otwiera się co roku.

Co proponuje Razem

Z rozdziału „Nauka — warunek rozwoju" deklaracji programowej, punkt 5:

Zapewnienie wysokiej jakości kształcenia na studiach.
Zniesienie uznaniowości ministra przy decyzjach o akredytacji kierunków studiów.
Zwiększenie nadzoru Polskiej Komisji Akredytacyjnej nad nowo otwieranymi kierunkami oraz nad prywatnymi szkołami wyższymi służącymi za fabryki dyplomów.

Kierunki-Studiow | Razem dla nauki

Ile kierunków otwiera się co roku i jak zmieniło się sito

Jak zmieniało się sito

Gdzie kończy się rola Komisji

Czego z tych liczb nie wolno wyprowadzić

Co proponuje Razem

Źródła i dalsza lektura

Kto decyduje, że kierunek może ruszyć

Jak działa dzisiejszy układ

Kto ponosi koszt uznaniowości

Co dokładnie zmienia postulat

Co proponuje Razem

Źródła i dalsza lektura