Instytuty-Badawcze | Razem dla nauki

PAN i instytuty: część systemu, o której się nie mówi

Thu, 16 Jul 2026 12:00:00 +0200

Polska nauka nie mieści się w uczelniach. Obok nich działa Polska Akademia Nauk z siecią własnych instytutów oraz instytuty badawcze podległe poszczególnym resortom — jednostki, które prowadzą badania w pełnym wymiarze, bez obciążenia dydaktyką. W strukturze PAN działa 68 instytutów, a łączne zatrudnienie w tych jednostkach przekracza 9,5 tys. osób; samych pracowników naukowych jest ponad 4,2 tys. (pełna lista jednostek: BIP PAN). W debacie publicznej o finansowaniu nauki ta część systemu pojawia się rzadko, choć podlega dokładnie tym samym mechanizmom budżetowym.

Gdzie program wymienia je wprost

Deklaracja programowa Razem robi to dwukrotnie i za każdym razem w miejscu, w którym ma to znaczenie operacyjne.

Punkt drugi rozdziału o nauce: „Wprowadzimy ustawowy obowiązek waloryzacji płac na uczelniach wyższych, w Polskiej Akademii Nauk i pozostałych instytutach badawczych o wskaźnik nie mniejszy niż inflacja". Punkt czwarty, przy okazji finansowania Narodowego Centrum Nauki: „System grantowy będzie stanowić uzupełnienie stabilnego finansowania uczelni, instytutów badawczych i Polskiej Akademii Nauk" — pełny tekst rozdziału.

Drugie z tych zdań jest dla instytutów ważniejsze niż dla uczelni. Jednostka bez studentów nie ma subwencji dydaktycznej ani czesnego, więc jej budżet w większym stopniu zależy od tego, co uda się zdobyć w konkursach. Gdy system grantowy staje się podstawą finansowania, planowanie kadrowe schodzi do horyzontu jednego projektu, a badania długie — czyli te, dla których takie instytuty w ogóle powstały — stają się ryzykowne dla wszystkich zainteresowanych. Mechanizm konkursów opisujemy w tekście Grant dostaje co szósty.

Co się dzieje z tą częścią systemu

Ostatnie lata przyniosły instytutom PAN zmianę prawną i spór o jej sens. Nowelizacja ustawy o Polskiej Akademii Nauk, przygotowana w 2024 roku i wchodząca w życie zasadniczo z początkiem 2025 roku, zmieniła między innymi skład Zgromadzenia Ogólnego PAN — do jego składu włączono dyrektorów instytutów naukowych i członków Akademii Młodych Uczonych, a kompetencje finansowe skoncentrowano u kanclerza. Uzasadnienie projektu wskazywało też na wcześniejszy problem: nieprecyzyjny podział kompetencji nadzorczych między premierem a ministrem właściwym do spraw szkolnictwa wyższego i nauki.

Środowisko oceniało tę zmianę powściągliwie, wskazując, że reforma ustrojowa niewiele zmienia bez pieniędzy — dyrektorzy instytutów PAN domagali się wzrostu nakładów oraz równego z uczelniami dostępu do środków i utrzymania bezpośredniego finansowania instytutów. Tłem jest inflacja: średnioroczny wskaźnik cen wyniósł 3,6% zarówno w 2024, jak i w 2025 roku, więc każda podwyżka poniżej tej wartości oznacza realny spadek.

Postulat ustawowej waloryzacji odpowiada dokładnie na tę sytuację: przenosi punkt wyjścia z corocznej decyzji na automat, poniżej którego zejść nie wolno. Szczegóły w tekście Pensja, która nie goni cen.

Do tego dochodzi postulat, którego w deklaracji nie ma, a który dotyczy instytutów najbardziej bezpośrednio. Stanowisko Rady Krajowej „Program dla nauki i szkolnictwa wyższego" z 14 stycznia 2025 roku zapowiada: „Zrównamy minimalne wynagrodzenia pracowników naukowych na uczelniach i pracowników instytutów badawczych (w tym PAN)". Dziś ustawowa siatka płac z art. 137 Prawa o szkolnictwie wyższym i nauce obejmuje uczelnie publiczne, a instytuty rozliczają się z własnych regulaminów — zrównanie zamyka tę lukę. Ten sam dokument zapowiada wynagrodzenie pomostowe ze środków statutowych dla osób zatrudnionych z grantów, do czasu rozstrzygnięcia kolejnych konkursów.

Dlaczego warto o nich pamiętać osobno

Instytuty mają w systemie funkcję, której uczelnia nie zastąpi: prowadzą badania w trybie ciągłym, gromadzą aparaturę i długie serie pomiarowe, obsługują państwo ekspertyzą w dziedzinach, w których nie ma komercyjnego rynku wiedzy — od hydrologii i klimatu po metrologię, medycynę i bezpieczeństwo. Kiedy taka jednostka traci ciągłość finansowania, przepada coś więcej niż pojedynczy projekt — przepada zdolność państwa do prowadzenia badań w danej dziedzinie, a jej odbudowa trwa dłużej niż jedna kadencja.

Ta zależność działa też w drugą stronę: publiczne badania są warunkiem sensownej polityki w obszarach, gdzie decyzje zapadają na podstawie danych. Monitoring środowiska i niezależne badania przyrodnicze prowadzi siostrzany serwis Razem dla środowiska, a medycynę opartą na dowodach — Razem naprawi zdrowie. Wątek pracowniczy — zatrudnienie i płace w publicznych instytucjach badawczych — prowadzi Razem dla pracy.

Co proponuje Razem

Z rozdziału „Nauka — warunek rozwoju" deklaracji programowej:

Ustawowy obowiązek waloryzacji płac na uczelniach wyższych, w Polskiej Akademii Nauk i pozostałych instytutach badawczych o wskaźnik nie mniejszy niż inflacja (punkt 2).
System grantowy jako uzupełnienie stabilnego finansowania uczelni, instytutów badawczych i Polskiej Akademii Nauk, a nie jego podstawa (punkt 4).
Nowoczesna infrastruktura badawcza i środki na jej funkcjonowanie (wprowadzenie do rozdziału) — piszemy o tym w tekście Czego nie widać w budżecie nauki.

Ze stanowiska Rady Krajowej z 14 stycznia 2025 roku:

Zrównanie minimalnych wynagrodzeń pracowników naukowych na uczelniach i pracowników instytutów badawczych, w tym PAN.
Wynagrodzenie pomostowe ze środków statutowych dla osób zatrudnionych z grantów.
Zwiększenie dotacji na działalność statutową jako źródła finansowania badań wstępnych i ciągłości projektów wieloletnich.

Źródła i dalsza lektura

Pensja, która nie goni cen. Asystent 19 złotych nad minimalną

Sun, 12 Jul 2026 12:00:00 +0200

Siatka płac na uczelni publicznej jest zbudowana z jednej liczby. Ustawa ustala minimalne wynagrodzenie zasadnicze profesora, a wszystkie pozostałe stanowiska są jego ułamkiem — art. 137 Prawa o szkolnictwie wyższym i nauce mówi, że pensja nauczyciela akademickiego nie może być niższa niż 50% wynagrodzenia profesora, przy czym dla profesora uczelni jest to co najmniej 83%, a dla adiunkta 73%. Samą stawkę profesora ustala rozporządzenie ministra. Nie ma w tym mechanizmie żadnego automatu: kwota rośnie wtedy, gdy minister podpisze dokument.

Co z tego wychodzi w praktyce

Rozporządzenie Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego z 14 kwietnia 2026 roku podniosło minimalne wynagrodzenie zasadnicze profesora z 9370 zł do 9650 zł, z mocą od 1 stycznia 2026 roku. Przełożenie na resztę siatki jest arytmetyczne: profesor uczelni 8009,50 zł, adiunkt 7044,50 zł, pozostali nauczyciele akademiccy — w tym asystenci — 4825 zł brutto.

Ta ostatnia kwota warta jest zestawienia z inną. Płaca minimalna wynosi od 1 stycznia 2026 roku 4806 zł brutto. Różnica między ustawowym minimum dla osoby z doktoratem, prowadzącej zajęcia i badania na uczelni publicznej, a ustawowym minimum dla każdej pracy w gospodarce wynosi 19 zł miesięcznie — co odnotowała prasa branżowa jako podsumowanie całej operacji płacowej.

Wymowny jest też sam tryb: rozporządzenie weszło w życie w kwietniu, choć obowiązuje od stycznia, a jego bezpośrednim powodem była aktualizacja płacy minimalnej — czyli konieczność uniknięcia sytuacji, w której ustawowe minimum akademickie spadłoby poniżej minimum powszechnego. O podwyżce nie zdecydowało zatem przekonanie o wartości pracy naukowej, lecz sama arytmetyka: ustawowe minimum akademickie trzeba było podnieść tylko po to, by nie osunęło się poniżej minimum powszechnego.

Na czym polega postulat

Punkt drugi rozdziału o nauce w deklaracji programowej Razem brzmi: „Wprowadzimy ustawowy obowiązek waloryzacji płac na uczelniach wyższych, w Polskiej Akademii Nauk i pozostałych instytutach badawczych o wskaźnik nie mniejszy niż inflacja".

Trzy elementy tego zdania są istotne osobno. Ustawowy obowiązek oznacza, że waloryzacja przestaje zależeć od tego, czy minister ją zarządzi. Wskaźnik nie mniejszy niż inflacja ustala dolną granicę waloryzacji: poniżej inflacji zejść nie wolno, wyżej — owszem, można. Polska Akademia Nauk i instytuty badawcze są w tym punkcie wymienione z nazwy, co ma znaczenie, bo debata publiczna o płacach w nauce zwykle kończy się na uczelniach, a instytuty PAN pracują w tych samych realiach kosztowych, opisujemy je w tekście PAN i instytuty.

Odniesieniem dla „nie mniejszego niż inflacja" są komunikaty GUS: średnioroczny wskaźnik cen wyniósł 3,6% w 2024 roku i tyle samo w 2025. Podwyżka stawki profesorskiej z 9370 na 9650 zł to wzrost o niecałe 3% — czyli poniżej wzrostu cen w roku poprzedzającym.

Dlaczego to nie jest spór o przywileje

Argument, że pensje akademickie i tak są wyższe od średniej, mija się z problemem, bo spór dotyczy nie tego, ile wynoszą dzisiaj, ale tego, że przy podwyżce o niecałe 3% i inflacji 3,6% ich realna wartość spada z każdym rokiem. Zawód, w którym realna płaca spada co roku o różnicę między inflacją a decyzją ministra, przestaje być konkurencyjny wobec sektora prywatnego — zwłaszcza w specjalizacjach takich jak informatyka, biotechnologia czy inżynieria materiałowa, gdzie alternatywa jest natychmiastowa i lepiej płatna. Odchodzą wtedy najpierw ci, którzy mają dokąd odejść — a więc ci, których zastąpienie zajmuje uczelni najwięcej czasu.

Drugi skutek dotyczy struktury zatrudnienia. Gdy stawki zasadnicze są niskie, dochód uzupełnia się grantami, nadgodzinami i pracą na drugim etacie, a to przenosi ryzyko na pracownika i wiąże jego byt z cyklem konkursowym. Mechanizm ten opisujemy w tekstach Punktoza i Grant dostaje co szósty. Stabilność zatrudnienia w sektorze publicznym jako osobny temat prowadzi Razem dla pracy; powiązanie płac ze średnią krajową w oświacie — Razem dla szkół.

Deklaracja programowa wiąże płace akademickie z inflacją — to jest podłoga, poniżej której zejść nie wolno. Dalej idzie osobny dokument: stanowisko Rady Krajowej „Program dla nauki i szkolnictwa wyższego", przyjęte 14 stycznia 2025 roku, zapowiada jednorazową waloryzację całej siatki płac w akademii „zwiększając wynagrodzenia o co najmniej 50%" oraz powiązanie jej okresowej waloryzacji „ze średnim wynagrodzeniem w gospodarce krajowej". Ten sam dokument obejmuje podwyżkami pracowników niebędących nauczycielami akademickimi i zapowiada zrównanie minimalnych wynagrodzeń pracowników naukowych na uczelniach i w instytutach badawczych, w tym w PAN.

Hierarchia dokumentów jest przy tym istotna: deklaracja programowa z Kongresu 2025 roku jest tym, co partia obiecuje jako całość, a stanowisko Rady Krajowej rozwija ten sam kierunek w szczegółach sektorowych. Cytowanie tylko pierwszego z nich zaniża to, co Razem faktycznie proponuje w sprawie płac akademickich.

Co proponuje Razem

Z rozdziału „Nauka — warunek rozwoju" deklaracji programowej:

Ustawowy obowiązek waloryzacji płac na uczelniach wyższych, w Polskiej Akademii Nauk i pozostałych instytutach badawczych o wskaźnik nie mniejszy niż inflacja.
Subwencje dla uczelni rosnące co najmniej o wskaźnik inflacji — bez tego waloryzacja płac byłaby obowiązkiem bez pokrycia; piszemy o tym w tekście Subwencja, która nie topnieje.
Wynagrodzenia doktorantów nie niższe niż płaca minimalna oraz umowy o pracę dla osób podejmujących studia doktoranckie.

Ze stanowiska Rady Krajowej z 14 stycznia 2025 roku:

Waloryzacja całej siatki płac w akademii o co najmniej 50%.
Powiązanie okresowej waloryzacji siatki płac ze średnim wynagrodzeniem w gospodarce krajowej.
Objęcie podwyżkami pracowników niebędących nauczycielami akademickimi.
Zrównanie minimalnych wynagrodzeń pracowników naukowych na uczelniach i pracowników instytutów badawczych (w tym PAN).
Wynagrodzenie pomostowe ze środków statutowych dla osób zatrudnionych z grantów, do czasu rozstrzygnięcia kolejnych konkursów.