Infrastruktura-Badawcza | Razem dla nauki

Czego nie widać w budżecie nauki: prąd, chłodzenie, składki

Sat, 11 Jul 2026 12:00:00 +0200

Wprowadzenie do rozdziału o nauce w deklaracji programowej Razem kończy się zdaniem, które zwykle umyka w cieniu procentów PKB: „Zapewnimy niezależność nauki oraz nowoczesną infrastrukturę i środki na jej funkcjonowanie". Druga część tej obietnicy jest tą trudniejszą. Zakup dużej aparatury jest politycznie wdzięczny, bo daje się pokazać jednorazowo i z datą, natomiast koszt utrzymania jej przez kolejną dekadę wraca do budżetu co roku i nie ma własnej pozycji w żadnym komunikacie.

Ile kosztuje maszyna, która już stoi

Najlepszym przykładem są centra obliczeniowe, bo ich rachunki widać w kilowatach. Superkomputer Helios w Akademickim Centrum Komputerowym Cyfronet AGH ma, według opisu operatora, 37 PFlops teoretycznej mocy obliczeniowej, ponad 131 tysięcy rdzeni, 393 TB pamięci operacyjnej i 17,5 PB przestrzeni dyskowej. Partycje procesorowa i graficzna są chłodzone bezpośrednio cieczą, co obniża zużycie energii i pozwala odzyskiwać ciepło — sama konstrukcja jest więc odpowiedzią na koszt eksploatacji, bo ten koszt jest największym problemem takich maszyn.

Podobnie wygląda to w laboratoriach doświadczalnych: mikroskop elektronowy potrzebuje serwisu i helu, hodowla komórkowa nieprzerwanego zasilania, spektrometr kalibracji i licencji. Wszystkie te pozycje mają wspólną cechę — nie da się ich odłożyć na przyszły rok bez utraty tego, co już zainwestowano. Przerwa w finansowaniu chłodzenia, serwisu czy licencji nie działa jak odroczenie badań o rok: w tym czasie giną hodowle, rozstraja się aparatura, a w pomieszczeniu zostaje sprzęt, na którym nic już nie powstaje.

Strategiczne przedsięwzięcia tego typu są w Polsce zapisane na Polskiej Mapie Infrastruktury Badawczej, wykazie zatwierdzanym komunikatem ministra nauki — ostatni przegląd listy ogłoszono w listopadzie 2025 roku. Wpis na mapę porządkuje priorytety inwestycyjne, ale nie gwarantuje pieniędzy na bieżące funkcjonowanie; te wracają na stół co roku razem z całą resztą budżetu.

Kiedy zabrakło akurat na to

Jesienią 2025 roku ta pozycja budżetowa trafiła na czołówki, bo okazało się, że nie domyka się o konkretną kwotę. Z korespondencji między resortem nauki a resortem finansów, opisanej przez wnp.pl i „Gazetę Wyborczą", wynikało, że do utrzymania dotychczasowego poziomu finansowania zabraknie ponad 650 mln zł — i chodziło wprost o utrzymanie centrów obliczeniowych, superkomputerów oraz udział w międzynarodowych projektach badawczych. Całą sprawę rekonstruujemy w tekście Lista 241 projektów.

Osobną kategorią są składki i wkłady do konsorcjów międzynarodowych. Udział w wielkich infrastrukturach badawczych działa jak abonament: państwo płaci, a w zamian jego naukowcy mają czas pomiarowy, dostęp do danych i miejsce w zespołach. Zaległość w składce nie wywołuje głośnego kryzysu; skutkuje raczej cichą utratą dostępu i wypadnięciem z projektów, do których potem wraca się latami.

Dlaczego to nie jest spór o sprzęt

Można potraktować infrastrukturę jako kwestię techniczną, ale konsekwencje są kadrowe. Badacz, który nie ma czym mierzyć, wyjeżdża tam, gdzie ma — a razem z nim wyjeżdża wiedza, jak tej aparatury używać. Mechanizm ten opisujemy w tekście Drenaż mózgów. Odwrotna zależność też działa: dostęp do dużej infrastruktury przyciąga zespoły z zagranicy i wiąże je z krajem mocniej niż jednorazowy grant.

Druga konsekwencja jest przemysłowa. Moc obliczeniowa, laboratoria materiałowe i stanowiska pomiarowe są zapleczem dla firm, które same takich inwestycji nie udźwigną — od farmacji po energetykę i przemysł kosmiczny. Program wiąże to z postulatem transferu wiedzy i współpracy uczelni z przemysłem, o czym piszemy w tekście Od publikacji do wdrożenia. Zaplecze badawcze dla energetyki jądrowej i przemysłu opisuje siostrzany serwis Razem dla energetyki.

Co proponuje Razem

Z rozdziału „Nauka — warunek rozwoju" deklaracji programowej:

Nowoczesna infrastruktura badawcza i środki na jej funkcjonowanie — zapowiedź z wprowadzenia do rozdziału, obejmująca nie tylko zakup, ale i utrzymanie.
Stabilne i przewidywalne finansowanie badań: subwencja rosnąca co najmniej o inflację oraz ustawowe finansowanie Narodowego Centrum Nauki, przy zasadzie, że granty uzupełniają finansowanie instytucji, a nie je zastępują.
Strategia Naukowa Państwa z jasno określonymi priorytetami dla uczelni i finansowania badań — ramy, w których decyzje o wielkich inwestycjach przestają zapadać rok do roku. Piszemy o niej w tekście Strategia, której nie ma.

Źródła i dalsza lektura

Lista 241 projektów, które nie dostały pieniędzy

Fri, 10 Jul 2026 12:00:00 +0200

Budżet nauki rzadko trafia na pierwsze strony, bo trudno pokazać, czego nie ma. Jesienią 2025 roku ten brak dało się jednak policzyć: 10 października posłanka Razem Marcelina Zawisza przeprowadziła interwencję poselską w Ministerstwie Nauki i Szkolnictwa Wyższego i uzyskała listę projektów, którym odmówiono finansowania na rok 2026. Odmów było 241. Na liście projektów z przyznanym wsparciem znalazło się 18 pozycji. Obie listy Razem opisało w komunikacie biura prasowego, a pełne zestawienia posłanka opublikowała w mediach społecznościowych.

Liczby 241 i 18 pochodzą z interwencji poselskiej i komunikatu partii, a nie z urzędowego rejestru publikowanego przez ministerstwo. Podajemy je jako ustalenie strony politycznej — sprawdzalne przez tę samą procedurę, ale nie jako statystykę resortową.

Skąd wzięła się dziura

Miesiąc wcześniej dziennikarze wnp.pl i „Gazety Wyborczej" opisali korespondencję między ministrem nauki Marcinem Kulaskiem a ministrem finansów Andrzejem Domańskim. Wynikało z niej, że do utrzymania nawet dotychczasowego, uznawanego za niewystarczający poziomu finansowania nauki zabraknie ponad 650 mln zł. Chodziło o rzeczy najbardziej przyziemne: utrzymanie centrów obliczeniowych i superkomputerów, udział w międzynarodowych projektach badawczych, waloryzację świadczeń dla studentów i doktorantów.

Kwota 650 mln zł pochodzi z korespondencji resortów opisanej przez wnp.pl i „Gazetę Wyborczą", a przywoływanej tu za komunikatem biura prasowego Razem. Podajemy ją jako ustalenie dziennikarskie referowane przez stronę polityczną, nie jako pozycję z ustawy budżetowej.

Te dwie liczby dotyczą jednak zupełnie różnych rzeczy. Owe 650 mln zł to niedobór potrzebny do utrzymania stanu z roku poprzedniego, a nie rata dochodzenia do celu 3% PKB. Skalę tego drugiego rozkładamy w tekście Trzy procent PKB na naukę. Pierwsza liczba mówi o tym, czy instytucje naukowe utrzymają dotychczasowy poziom działania, druga — czy w ogóle zaczną nadrabiać dystans do 3% PKB.

Adrian Zandberg komentował ustalenia w Toruniu 19 września 2025 roku: „Z korespondencji pomiędzy Ministerstwem Nauki a Ministerstwem Finansów, która została ujawniona wynika, że w budżecie państwa na przyszły rok zabraknie olbrzymich pieniędzy na utrzymanie infrastruktury naukowej. Na utrzymanie centrów obliczeniowych, superkomputerów, na międzynarodowe projekty badawcze, ale także na tak zupełnie podstawowe rzeczy, jak zwaloryzowanie świadczeń, pomocy dla studentów, pomocy dla doktorantów". Razem zapowiedziało wtedy poprawki do ustawy budżetowej podnoszące wydatki na badania i rozwój.

Co znaczy odmowa dla konkretnego zespołu

Projekt badawczy nie działa jak zamówienie, które można wstrzymać na kwartał i wznowić. Zespół to ludzie na umowach o określonym czasie trwania, aparatura wymagająca serwisu, hodowle i próbki wymagające ciągłości, zobowiązania wobec partnerów zagranicznych. Odmowa finansowania na kolejny rok oznacza w praktyce rozwiązanie zespołu — a odbudowanie go zajmuje więcej czasu i kosztuje więcej niż utrzymanie.

Ten sam mechanizm dotyczy infrastruktury. Z braku dotacji superkomputer albo centrum obliczeniowe wciąż fizycznie stoi, ale traci użyteczność: nie ma z czego opłacić prądu, chłodzenia, licencji i administratorów. Rzecznik Razem Mateusz Merta skwitował sytuację słowami: „Nie płacić naukowcom godnych pieniędzy, zwijać projekty naukowe, pozostać jedynie montownią i magazynem Europy". Szerzej o samej infrastrukturze piszemy w tekście Czego nie widać w budżecie nauki.

Zandberg wrócił do sprawy 1 października, na początku roku akademickiego, przypominając o zbiórce podpisów pod petycją naukowców w obronie budżetu Narodowego Centrum Nauki. Sposób finansowania NCN i wskaźnik sukcesu w konkursach opisujemy w tekście Grant dostaje co szósty.

Dlaczego to wraca co roku

Powtarzalność jest tu istotą problemu. Skoro finansowanie projektów i infrastruktury zależy od tego, ile zostanie w budżecie po innych rozstrzygnięciach, negocjacje odbywają się od nowa każdej jesieni — a instytucje naukowe wchodzą w nie jako strona najsłabsza, bo ich koszt zaniechania ujawnia się dopiero po latach. Zandberg ujmował to tak: „To nie może wyglądać tak, że naukowcy co roku muszą bronić podstawowych narzędzi swojej pracy. Za chwilę obudzimy się w Polsce, w której trzeba ogłaszać zbiórki w internecie, żeby utrzymać laboratoria naukowe".

Odpowiedzią programową na tę doroczną loterię jest przewidywalność zapisana w ustawie: subwencja rosnąca co najmniej o inflację, ustawowo gwarantowane finansowanie NCN i ustawowa waloryzacja płac. Mechanizm subwencyjny opisujemy w tekście Subwencja, która nie topnieje. Tego, co dzieje się z ludźmi, gdy przewidywalności brakuje, dotyczy Drenaż mózgów. Wątek stabilności zatrudnienia w instytucjach publicznych prowadzi też siostrzany serwis Razem dla pracy.

Co proponuje Razem

Z rozdziału „Nauka — warunek rozwoju" deklaracji programowej:

Nakłady na badania i naukę docelowo do 3% PKB rocznie, a subwencje dla uczelni rosnące co najmniej o wskaźnik inflacji.
Ustawowe finansowanie Narodowego Centrum Nauki tak, by wsparcie otrzymywał co najmniej jeden na cztery projekty badawcze; granty mają uzupełniać stabilne finansowanie uczelni, instytutów i PAN, a nie je zastępować.
Nowoczesna infrastruktura badawcza i środki na jej funkcjonowanie — zapowiedź z wprowadzenia do rozdziału o nauce.

Poza programem, ale w linii działań klubu: poprawki budżetowe podnoszące wydatki na naukę, zapowiedziane przez Adriana Zandberga we wrześniu 2025 roku, oraz interwencja poselska Marceliny Zawiszy w Ministerstwie Nauki.