Finansowanie-Nauki | Razem dla nauki

Grant dostaje co szósty. Razem chce, żeby co czwarty

Fri, 26 Jun 2026 10:00:00 +0200

Kiedy naukowiec składa wniosek o grant w Narodowym Centrum Nauki, konkuruje nie tyle z gorszymi pomysłami, ile z arytmetyką budżetu. W ostatnich konkursach finansowanie dostawało kilkanaście procent projektów, co oznacza, że większość wniosków ocenionych jako dobre albo bardzo dobre i tak odpada — bo pieniędzy starcza dla garstki. To nie jest selekcja jakości, tylko racjonowanie niedoboru. Razem chce ten niedobór zlikwidować ustawowo: gwarancją, że wsparcie otrzyma co najmniej jeden na cztery projekty.

Kilkanaście procent, czyli loteria dobrych wniosków

Skalę problemu widać w oficjalnych statystykach samego NCN. W ogłoszonych pod koniec 2024 roku wynikach flagowych konkursów wskaźnik sukcesu wyniósł 15,83% w konkursie OPUS i 17,21% w PRELUDIUM — i były to wyniki reklamowane jako „rekordowe", bo w wielu wcześniejszych edycjach było jeszcze ciaśniej, z sukcesem spadającym poniżej tego poziomu. Innymi słowy: badacz z solidnym projektem miał statystycznie mniej więcej jedną szansę na sześć, że dostanie pieniądze. Pozostałe pięć dobrych pomysłów na sześć trafiało do szuflady.

Że to za mało, przyznaje nie tylko środowisko, ale i sam rząd. Wiceminister nauki Maciej Gdula mówił wprost, że wskaźnik sukcesu powinien wynosić 25–30%, by system skutecznie wspierał najbardziej wartościowe badania i nie wypychał najlepszych badaczy za granicę. Postulat Razem — „co najmniej jeden na cztery projekty" — to dokładnie dolna granica tego przedziału, przełożona z życzenia na zapis ustawowy.

Dlaczego niski wskaźnik sukcesu szkodzi. Kiedy grant dostaje co szósty wniosek, cała recenzencka maszyneria zaczyna kręcić się jałowo: setki badaczy tygodniami piszą wnioski, które i tak przepadną, eksperci oceniają projekty, których nie da się sfinansować, a o wyniku coraz częściej decyduje przypadek na granicy list rankingowych. To marnotrawstwo czasu ludzi, których praca jest najdroższym zasobem w nauce. Wyższy, przewidywalny wskaźnik sukcesu skraca tę loterię i pozwala planować badania na lata.

Grant jako dodatek, nie jako podstawa

Sedno propozycji Razem nie sprowadza się jednak do samego podniesienia odsetka. Chodzi o zmianę roli, jaką grant pełni w finansowaniu nauki. Dziś dla wielu zespołów konkurs grantowy to nie premia za ambitny projekt, lecz podstawowe źródło utrzymania — bez grantu nie ma pieniędzy na aparaturę, na doktoranta, czasem na własną pensję. Taki układ wpycha naukę w tryb, który środowisko nazywa grantozą: nieustanne pisanie wniosków zjada czas, który powinien iść na badania, a zatrudnienie badaczy rwie się w rytm kolejnych, krótkich projektów. Program Razem odwraca tę hierarchię — system grantowy ma stanowić „uzupełnienie stabilnego finansowania" uczelni, instytutów badawczych i Polskiej Akademii Nauk, a nie jego podstawę. To samo sformułowanie — „uzupełnieniem, a nie podstawą finansowania nauki" — Razem stosowało już w stanowisku z 2018 roku.

Za tym stoi też spór o to, jakie badania w ogóle warto finansować. Już w 2016 roku Razem ostrzegało przed podporządkowaniem nauki doraźnym potrzebom biznesu — kosztem badań podstawowych — i nazywało taką politykę wprost: „To błędna i krótkowzroczna strategia, która ani trwale nie poprawi stanu polskiej gospodarki, ani nie pomoże polskiej nauce wejść na międzynarodowy poziom". Badania podstawowe, które finansuje głównie NCN, rzadko dają szybki produkt, za to bez nich nie ma z czego robić wdrożeń dekadę później. To najbardziej „nierynkowa" część nauki — i właśnie dlatego musi ją utrzymać państwo.

Co proponuje Razem

Zagwarantujemy ustawowe finansowanie Narodowego Centrum Nauki tak, by co najmniej jeden na cztery projekty badawcze otrzymywał wsparcie. System grantowy będzie stanowić uzupełnienie stabilnego finansowania uczelni, instytutów badawczych i Polskiej Akademii Nauk.— Deklaracja programowa Partii Razem (2025), rozdz. „Nauka — warunek rozwoju”, partiarazem.pl

Ustawowa gwarancja finansowania NCN na poziomie, przy którym wsparcie dostaje co najmniej jeden na cztery projekty (25%) — koniec loterii, w której przepada pięć dobrych wniosków na sześć.
Grant jako uzupełnienie, nie podstawa — trzon finansowania to stabilna subwencja dla uczelni, instytutów i PAN, a konkursy dokładają środki na najambitniejsze projekty.
Ochrona badań podstawowych przed spychaniem ich na rzecz doraźnych zleceń — bo to z nich powstają wdrożenia następnej dekady.

Skąd w budżecie na to pieniądze, wynika wprost z podniesienia nakładów na naukę do 3% PKB. A dlaczego finansowanie oparte na krótkich grantach uderza w ludzi — w doktorantów i młodych badaczy zatrudnianych „od projektu do projektu" — pokazujemy w tekście o warunkach pracy na uczelni. Ta niestabilność ma zresztą tę samą naturę, co śmieciowe zatrudnienie w reszcie gospodarki, którą serwis pracowniczy Razem opisuje w tekście o końcu umów śmieciowych.

Źródła i dalsza lektura

Głodzona nauka: 1,41% PKB i spada. Razem chce 3%

Wed, 24 Jun 2026 10:00:00 +0200

Rozdział o nauce w Deklaracji programowej Partii Razem zaczyna się zdaniem, które brzmi jak diagnoza lekarza, nie jak polityczny slogan: „Kolejne rządy głodzą polską naukę". Łatwo przejść nad tym do porządku dziennego jako nad publicystyczną przesadą — problem w tym, że statystyka publiczna mówi dokładnie to samo, tyle że w procentach PKB. Polska od lat wydaje na badania mniej, niż wynosi europejska średnia, a ostatnie dane pokazują, że zamiast nadrabiać dystans, właśnie zaczęliśmy się cofać.

1,41% PKB — i pierwszy spadek od lat

Główny Urząd Statystyczny policzył, że w 2024 roku krajowe nakłady brutto na działalność badawczo-rozwojową wyniosły 51,5 mld zł, co odpowiadało 1,41% PKB — wobec 1,56% rok wcześniej. To nie jest wahnięcie w granicach błędu: nominalnie nakłady spadły o 3,1% w porównaniu z poprzednim rokiem, a w przeliczeniu na mieszkańca zjechały do 1370 zł. Udział w PKB cofnął się o pełne piętnaście setnych punktu procentowego w rok — w skali, w której liczą się dziesiąte części, to gwałtowny ruch w złym kierunku.

Ta liczba dostaje właściwego ciężaru dopiero w zestawieniu z sąsiadami. Według Eurostatu unijne nakłady na badania i rozwój sięgnęły w 2024 roku 2,2% PKB, a europejskim liderem pozostaje Szwecja z około 3,6%, przed Niemcami z około 3,1%. Polska z 1,41% plasuje się w dolnej części stawki — i, co gorsza, oddala się od unijnego celu 3% PKB w momencie, gdy większość rozwiniętych gospodarek do niego dąży. Dystans, o którym mowa, nie jest abstrakcją: każda dziesiąta część punktu PKB to miliardy złotych, których nie ma na pensje, aparaturę i wieloletnie projekty.

Jak czytać te liczby. GERD (gross domestic expenditure on R&D) to suma wydatków na badania i rozwój ze wszystkich źródeł — publicznych i prywatnych — w danym kraju. „1,41% PKB" znaczy więc, że na całą naukę, od fizyki po badania nad rakiem, Polska przeznacza mniej niż półtora grosza z każdej złotówki wytworzonej w gospodarce. Cel 3% PKB, do którego odwołuje się i Unia, i program Razem, to podwojenie tego wysiłku.

Zaciskanie pasa, które cofa gospodarkę

Deklaracja Razem nie zatrzymuje się na diagnozie niedofinansowania — wiąże je wprost z przyszłością gospodarczą kraju. „Polska musi w ciągu najbliższej dekady zbudować nowe silniki rozwoju. Są nimi zaawansowane badania naukowe, które wymagają dużych nakładów i czasu" — czytamy w programie. Logika jest tu chłodno rozwojowa: gospodarka oparta na taniej pracy i montowaniu cudzych produktów ma niski sufit, a przebicie go wymaga własnych technologii, patentów i wykształconych kadr. Tego się nie kupuje w hurtowni; to się buduje przez lata cierpliwego finansowania. Partia formułowała tę myśl już dekadę temu w „9 tezach dla nauki", pisząc, że „Polska może być czymś więcej niż montownią i dostarczycielem taniej siły roboczej dla innych gospodarek". Od tamtej pory zmienił się rząd i wskaźniki, ale zdanie nie straciło aktualności.

Problem z głodzeniem nauki polega na tym, że jego skutki są odroczone i przez to wygodne politycznie. Cięcie w budżecie badań nie wywołuje natychmiastowej awarii — laboratoria działają dalej, studenci kończą studia, artykuły się ukazują. Rachunek przychodzi później: w postaci technologii, których nie opracowaliśmy, firm, które nie powstały, i badaczy, którzy spakowali walizki. Tę bierność państwa Razem opisuje wprost w „Programie dla nauki i szkolnictwa wyższego" przyjętym przez Radę Krajową w styczniu 2025 r.: bez radykalnego zwiększenia nakładów Polska traci przyszłe silniki rozwoju — jak przedsiębiorca, który tnie koszty tam, gdzie akurat rodzi się jego przyszły zysk. Wcześniej, jeszcze pod bramą Uniwersytetu Warszawskiego, Zandberg mówił krócej: „Zwiększenie nakładów na badania, naukę i rozwój to sprawa absolutnie kluczowa. Od tego będzie zależeć przyszłość Polski i przyszłość gospodarki" — relacjonował Bankier.pl.

Co proponuje Razem

Zwiększymy nakłady na badania i naukę — docelowo do 3% PKB rocznie. Subwencje dla uczelni wyższych będą rosły co najmniej o wskaźnik inflacji.— Deklaracja programowa Partii Razem (2025), rozdz. „Nauka — warunek rozwoju”, partiarazem.pl

Nakłady na naukę docelowo do 3% PKB rocznie — podwojenie obecnego 1,41% i dogonienie unijnej czołówki zamiast dryfu w ogonie stawki.
Subwencje dla uczelni rosnące co najmniej o wskaźnik inflacji — koniec cichego cięcia, w którym nominalnie „bez zmian" oznacza realny spadek, gdy tylko ceny idą w górę.
Stabilne, przewidywalne finansowanie zamiast budżetu sklejanego z roku na rok — bo badań, które wymagają dekady, nie da się prowadzić w rytmie rocznych ustaw budżetowych.

Skąd wziąć te pieniądze i dlaczego akurat państwo ma je wyłożyć, rozkładamy na czynniki w tekście o roli państwa w finansowaniu innowacji. Jak z kolei wygląda dziś dramatyczny wskaźnik sukcesu w konkursach grantowych — czyli co się dzieje, gdy pieniędzy jest za mało na dobre pomysły — pokazujemy na przykładzie Narodowego Centrum Nauki.

To, że nauka jest inwestycją gospodarczą, a nie kosztem socjalnym, widać najlepiej z drugiej strony — od strony wzrostu i produktywności. Dlaczego kraje, które więcej wydają na badania, płacą też wyższe pensje, opisujemy w serwisie gospodarczym Razem, w tekście o płacach a wzroście gospodarczym.