Dostepnosc-Studiow | Razem dla nauki

Akademiki, stołówki, stypendia — czy na studia stać tylko bogatych?

Sat, 27 Jun 2026 10:00:00 +0200

Artykuł 70 Konstytucji brzmi jednoznacznie: nauka w szkołach publicznych jest bezpłatna, a władze mają zapewnić równy dostęp do wykształcenia. W praktyce studia dawno przestały być darmowe — nie przez czesne, którego na uczelniach publicznych nie ma, lecz przez koszty życia, które trzeba ponieść, żeby w ogóle móc studiować. Czynsz w mieście akademickim, cena obiadu, dojazdy, książki: to wszystko sprawia, że o ukończeniu studiów coraz częściej decyduje zasobność rodziny, a nie zdolności. Razem chce te ukryte bariery obniżać — trzema konkretami z rozdziału o nauce w Deklaracji 2025.

Trzy bariery, trzy odpowiedzi

Pierwsza bariera to dach nad głową. Miejsc w akademikach jest za mało, a ich stan często odstrasza, więc studenci lądują na drogim rynku najmu, gdzie w mieście akademickim ceny potrafią pochłonąć większość domowego budżetu. Razem chce zwiększyć finansowanie z budżetu państwa na budowę i remonty akademików — tak, by tani, publiczny pokój znów był realną alternatywą, a nie loterią.

Druga to jedzenie. Program zobowiązuje uczelnie do prowadzenia stołówek studenckich z tanim, zdrowym jedzeniem, na zasadach non-profit, z dofinansowaniem z budżetu na ich organizację. To rozwiązanie o długiej tradycji — akademickie stołówki bywały kiedyś standardem, a Razem chce je przywrócić jako element infrastruktury socjalnej, nie komercyjnego dodatku. Ciepły, tani obiad na uczelni to dla studenta z uboższej rodziny różnica między nauką a dorabianiem kosztem zajęć.

Trzecia bariera to pieniądze na życie. Tu program sięga po sprawdzony mechanizm: zasadę „złotówka za złotówkę" przy stypendiach socjalnych i podwyższenie progu dochodowego.

Co znaczy „złotówka za złotówkę". Dziś przekroczenie progu dochodowego choćby o kilka złotych potrafi odebrać całe stypendium socjalne — powstaje „próg", na którym opłaca się zarabiać mniej. Zasada „złotówka za złotówkę" znosi ten efekt: po przekroczeniu progu świadczenie nie znika z dnia na dzień, lecz maleje stopniowo, o tyle, o ile wzrósł dochód. To ten sam mechanizm, który stosuje się już w innych świadczeniach, żeby nie karać za dodatkowy zarobek.

Dlaczego to jest polityka równości, a nie „przywilej"

Wsparcie socjalne bywa przedstawiane jako fanaberia — w rzeczywistości jest warunkiem, by konstytucyjny „równy dostęp" cokolwiek znaczył. Razem zwracało na to uwagę już w 2016 roku, przypominając, że równy dostęp do bezpłatnych studiów jest „dziś znacznie ograniczony przez ukryte opłaty, wysokie koszty utrzymania w dużych miastach oraz niewielkie stypendia socjalne", i wskazując wprost na artykuł 70 Konstytucji jako zobowiązanie władz. Bez akademika, stołówki i stypendium prawo do nauki zostaje na papierze — korzysta z niego ten, kogo rodziców na to stać.

Najostrzej widać to na styku z rynkiem mieszkaniowym. Dla studenta spoza wielkiego miasta największym kosztem jest zwykle najem, a jego cena w ośrodkach akademickich bywa barierą nie do przejścia. Akademik jest w gruncie rzeczy publicznym mieszkaniem na wynajem dla studenta — tym samym rozwiązaniem, które serwis mieszkaniowy Razem opisuje w skali całego kraju w tekście o mieszkaniu jako prawie, nie towarze, i publicznym programie budowy za 1% PKB. Bez publicznej podaży dachu nad głową student trafia na drogi rynek najmu, gdzie ratunkiem bywa jedynie uczciwa umowa najmu. Ten sam problem od strony samych naukowców — skromne stypendia i pensje, które nie wystarczają na życie w mieście — opisujemy w tekście o warunkach pracy na uczelni.

Co proponuje Razem

Zwiększymy finansowanie z budżetu państwa na budowę i remonty akademików. Zobowiążemy uczelnie do prowadzenia stołówek studenckich z tanim, zdrowym jedzeniem, prowadzonych na zasadach non-profit. (…) Podniesiemy zapomogi i stypendia studenckie, zwłaszcza socjalne i dla osób z niepełnosprawnościami. Wprowadzimy zasadę „złotówka za złotówkę” przy wypłacie stypendiów socjalnych i podwyższymy próg dochodowy.— Deklaracja programowa Partii Razem (2025), rozdz. „Nauka — warunek rozwoju”, partiarazem.pl

Finansowanie budowy i remontów akademików — tani, publiczny pokój jako realna alternatywa dla drogiego najmu.
Tanie stołówki studenckie non-profit z dofinansowaniem z budżetu — ciepły posiłek jako element infrastruktury, nie komercyjny dodatek.
Stypendia socjalne „złotówka za złotówkę" i wyższy próg dochodowy — koniec progu, na którym opłaca się zarabiać mniej, i realne wsparcie dla mniej zamożnych studentów.

Dostępność studiów ma też wymiar geograficzny: nawet najlepsze stypendium nie pomoże, jeśli w regionie nie ma dobrej uczelni. Tę stronę równości szans rozwijamy w tekście o uczelniach regionalnych.

Źródła i dalsza lektura

Uczelnie regionalne: koniec podziału na Polskę A i B

Thu, 25 Jun 2026 10:00:00 +0200

Mapa polskiej nauki jest coraz bardziej nierówna. Środki i prestiż koncentrują się w kilku ośrodkach w największych miastach, a uczelnie w mniejszych miejscowościach powoli się zwijają — tracą kadrę, kierunki i studentów. To nie jest kwestia „naturalnej selekcji", w której wygrywają najlepsi, tylko efekt polityki, która od lat premiuje i tak już silnych kosztem słabszych. Razem od dawna widzi w tym realny problem rozwojowy i formułuje wobec niego konsekwentne stanowisko — choć, co warto zaznaczyć, jest to linia z partyjnych stanowisk o nauce z lat 2015 i 2018, a nie punkt rozdziału o nauce w Deklaracji programowej z 2025 roku.

Uczelnia to nie tylko szkoła

Kluczowe rozpoznanie Razem jest takie, że rola uczelni w regionie wykracza daleko poza dydaktykę. W stanowisku z 2018 roku partia pisała, że „uczelnia wyższa to nie tylko szkoła, ale również ośrodek kultury i niezwykle istotny czynnik rozwoju gospodarczego danego regionu", a jej zaniedbanie „to realna krzywda wyrządzana społecznościom lokalnym". Kiedy z mniejszego miasta znika dobra uczelnia, znika też pracodawca dla wykształconych ludzi, partner dla lokalnych firm i miejsce, które trzyma młodych na miejscu. Zostaje próżnia — społeczno-kulturalna, jak ostrzegała partia już w „9 tezach dla nauki" z 2015 roku.

Mechanizm degradacji jest przy tym samonapędzający się. Degradacja i łączenie mniejszych uczelni, jak ostrzegało Razem, „oznacza jeszcze większy odpływ młodych ludzi z regionów, które również obecnie cierpią z powodu tak zwanego drenażu mózgów". Najpierw najzdolniejsi wyjeżdżają z mniejszego miasta do metropolii, a stamtąd — już bez kotwicy w rodzinnym regionie — łatwiej im wyjechać za granicę. Osłabianie ośrodków regionalnych to więc jedno z pierwszych ogniw w łańcuchu, który kończy się emigracją, o czym piszemy szerzej w tekście o drenażu mózgów.

„Polska A i B" — o co chodzi. To skrótowe określenie utrzymującego się podziału kraju na lepiej rozwinięte województwa (zwykle zachodnie i wielkomiejskie) oraz te uboższe, z gorszym dostępem do pracy, usług i awansu. Uczelnia w mniejszym mieście jest jednym z nielicznych narzędzi, które ten podział realnie zmniejszają — daje na miejscu wykształcenie, pracę dla kadry i impuls dla lokalnej gospodarki.

Wyrównywać, nie centralizować

Recepta Razem nie polega na równaniu w dół ani na sztucznym podtrzymywaniu słabych jednostek. Chodzi o odwrócenie logiki, w której — jak zauważała partia — „nieproporcjonalnie wysokie środki finansowe kierowane są do kilku uczelni w Polsce, a nierówności pogłębiają się". Zamiast odcinać ośrodki regionalne od finansowania, Razem chce włączać je we współpracę ogólnopolską i międzynarodową, rozbudowywać programy wymiany między uczelniami i traktować dobre kształcenie w regionach jako inwestycję w przyszłą kadrę całego kraju.

Ta myśl ma u Razem także wymiar przemysłowy. Już w „9 tezach dla nauki" z 2015 roku partia zapowiadała reformę Państwowych Wyższych Szkół Zawodowych — „to we wzmocnieniu ich lokalnej roli widzimy szansę na wsparcie naszego planu odbudowy polskiego przemysłu", i pisała wprost, że „dobre uczelnie regionalne to faktyczny koniec podziału na Polskę A i B". Uczelnia w mniejszym mieście kształci nie tylko przyszłych naukowców, ale i inżynierów oraz techników dla lokalnych zakładów — jest częścią gospodarki regionu, nie ozdobą.

Co proponuje Razem

Postulat obrony uczelni regionalnych pochodzi z partyjnych stanowisk o nauce (2015, 2018) i pozostaje spójny z linią Razem, choć nie znalazł się wprost w rozdziale o nauce w Deklaracji 2025. Jego sedno:

Specjalne wsparcie dla uczelni regionalnych jako instytucji kluczowych dla rozwoju uboższych województw — zamiast kierowania nieproporcjonalnych środków do kilku ośrodków w metropoliach.
Włączanie ośrodków regionalnych we współpracę ogólnopolską i międzynarodową oraz rozbudowa programów wymiany między uczelniami — zamiast odcinania ich od finansowania i skazywania na regres.
Wzmocnienie lokalnej roli państwowych wyższych szkół zawodowych (dziś: akademii nauk stosowanych) jako element planu reindustrializacji — kadry dla lokalnego przemysłu kształcone na miejscu.

Regionalny wymiar nauki spina się bezpośrednio z gospodarką: rozwój uboższych województw i koniec podziału na Polskę A i B to jeden z celów, które serwis gospodarczy Razem opisuje przez pryzmat płac i wzrostu gospodarczego. A to, dlaczego dostęp do dobrej uczelni blisko domu decyduje o równości szans, rozwijamy w tekście o kosztach studiowania.