Badania-Podstawowe | Razem dla nauki

„Nie udźwignie ich sektor prywatny”. Dlaczego innowacje napędza państwo

Wed, 01 Jul 2026 10:00:00 +0200

Istnieje wygodny mit, według którego innowacje załatwi rynek: dość obniżyć podatki, odczekać, a przedsiębiorcy sami wymyślą przyszłość. Program Partii Razem odrzuca ten obrazek jednym zdaniem, które we wstępie do rozdziału o nauce brzmi niemal jak zdanie z podręcznika ekonomii dóbr publicznych: zaawansowane badania to nowe silniki rozwoju, które wymagają dużych nakładów i czasu, i których — cytując wprost — „nie udźwignie ich sektor prywatny". To nie jest deklaracja niechęci do biznesu. To trzeźwe rozpoznanie, dlaczego akurat tę część rozwoju musi wziąć na siebie państwo.

Dlaczego rynek nie sfinansuje badań podstawowych

Powód jest strukturalny. Badania podstawowe — te, z których nie wynika od razu produkt, tylko wiedza — są dla prywatnego inwestora złym interesem: zysk jest odległy, niepewny i, co gorsza, trudny do zawłaszczenia, bo z odkrycia naukowego korzystają potem wszyscy, także konkurencja. Firma, która sama sfinansowałaby przełomowe badanie, poniosłaby koszt, a owoce rozlałyby się po całej gospodarce. Racjonalny rynek takich rzeczy nie robi — i dlatego wszędzie na świecie badania podstawowe stoją pieniędzmi publicznymi, a prywatny kapitał wchodzi dopiero na etapie wdrożenia, gdy widać już konkretny produkt.

Razem rozpoznało tę pułapkę już w 2016 roku, ostrzegając przed podporządkowaniem nauki doraźnym potrzebom biznesu. Partia punktowała wtedy rażącą dysproporcję w finansowaniu: dodatkowe miliardy kierowane na badania aplikacyjno-wdrożeniowe przy budżecie na badania podstawowe „na tym samym poziomie kilkuset milionów złotych", i nazywała taką strategię „błędną i krótkowzroczną". Logika była prosta: jeśli państwo finansuje tylko to, co daje szybki produkt, po kilkunastu latach zabraknie fundamentów, na których buduje się jakiekolwiek produkty. Innowacyjność bez badań podstawowych jest jak dom bez fundamentów — stoi, dopóki się nie obciąży.

Badania podstawowe, stosowane, wdrożenia. Badania podstawowe odpowiadają na pytanie „jak działa świat" bez z góry określonego zastosowania — to one dają przełomy, ale w nieprzewidywalnym rytmie. Badania stosowane szukają konkretnego rozwiązania, a wdrożenia zamieniają je w produkt czy technologię. Sektor prywatny chętnie finansuje dwa ostatnie etapy; pierwszy, najbardziej ryzykowny i najmniej „opłacalny", musi utrzymać państwo — bo bez niego pozostałe dwa nie mają z czego czerpać.

Strategia, transfer i jeden fundusz

Sama diagnoza to nie wszystko — Razem proponuje do niej konkretne instytucje. Pierwsza to Strategia Naukowa Państwa: dokument, który wyznacza priorytety, zamiast zostawiać kierunek nauki przypadkowi kolejnych ministrów i rocznych budżetów. Druga to realny transfer wiedzy do gospodarki — program zapowiada wprost: „zacieśnimy współpracę uczelni i instytucji naukowych z polskim przemysłem, wzmacniając procesy wdrożeniowe". To ważne dopowiedzenie: obrona badań podstawowych nie oznacza odcięcia nauki od przemysłu, tylko ustawienie ich we właściwej kolejności — najpierw stabilny fundament wiedzy, potem mosty do wdrożeń, a nie odwrotnie.

Trzeci element jest wspólny z całą gospodarczą częścią programu Razem. Wielkich inwestycji — w przemysł, infrastrukturę i technologie — nie da się finansować z budżetu sklejanego z roku na rok, dlatego partia chce je spiąć jednym państwowym funduszem koordynującym kluczowe inwestycje w tworzenie nowego przemysłu, budowę infrastruktury oraz rozwój i wdrażanie innowacyjnych technologii. Nauka jest w tym planie nie kosztem, lecz pierwszym ogniwem: to z niej biorą się kadry i technologie, które ten fundusz ma potem wdrażać.

Co proponuje Razem

Opracujemy Strategię Naukową Państwa z jasno określonymi priorytetami dla uczelni i finansowania badań. Wesprzemy transfer wiedzy i technologii oraz zacieśnimy współpracę uczelni i instytucji naukowych z polskim przemysłem, wzmacniając procesy wdrożeniowe.— Deklaracja programowa Partii Razem (2025), rozdz. „Nauka — warunek rozwoju”, partiarazem.pl

Strategia Naukowa Państwa z jasnymi priorytetami — koniec dryfu wyznaczanego przez rytm rocznych budżetów i kolejnych ministrów.
Ochrona badań podstawowych jako publicznego fundamentu, którego rynek nie sfinansuje — bo zysk jest zbyt odległy i niezawłaszczalny.
Transfer wiedzy do przemysłu i jeden państwowy fundusz inwestycyjny — mosty między nauką a gospodarką i kręgosłup finansowy dla wdrożeń.

Ile pieniędzy trzeba na to wyłożyć, wynika z podniesienia nakładów na naukę do 3% PKB. Że państwo, które finansuje badania, nie może jednocześnie nimi politycznie sterować, tłumaczymy w tekście o niezależności uczelni. Ten sam „jeden państwowy fundusz" opisuje z drugiej strony serwis energetyczny Razem — na przykładzie finansowania atomu i sieci w tekście o państwowym funduszu inwestycji energetycznych, a jak inwestycje w wiedzę i produktywność przekładają się na wzrost i płace, pokazuje serwis gospodarczy w tekście o płacach a wzroście gospodarczym.

Źródła i dalsza lektura

Grant dostaje co szósty. Razem chce, żeby co czwarty

Fri, 26 Jun 2026 10:00:00 +0200

Kiedy naukowiec składa wniosek o grant w Narodowym Centrum Nauki, konkuruje nie tyle z gorszymi pomysłami, ile z arytmetyką budżetu. W ostatnich konkursach finansowanie dostawało kilkanaście procent projektów, co oznacza, że większość wniosków ocenionych jako dobre albo bardzo dobre i tak odpada — bo pieniędzy starcza dla garstki. To nie jest selekcja jakości, tylko racjonowanie niedoboru. Razem chce ten niedobór zlikwidować ustawowo: gwarancją, że wsparcie otrzyma co najmniej jeden na cztery projekty.

Kilkanaście procent, czyli loteria dobrych wniosków

Skalę problemu widać w oficjalnych statystykach samego NCN. W ogłoszonych pod koniec 2024 roku wynikach flagowych konkursów wskaźnik sukcesu wyniósł 15,83% w konkursie OPUS i 17,21% w PRELUDIUM — i były to wyniki reklamowane jako „rekordowe", bo w wielu wcześniejszych edycjach było jeszcze ciaśniej, z sukcesem spadającym poniżej tego poziomu. Innymi słowy: badacz z solidnym projektem miał statystycznie mniej więcej jedną szansę na sześć, że dostanie pieniądze. Pozostałe pięć dobrych pomysłów na sześć trafiało do szuflady.

Że to za mało, przyznaje nie tylko środowisko, ale i sam rząd. Wiceminister nauki Maciej Gdula mówił wprost, że wskaźnik sukcesu powinien wynosić 25–30%, by system skutecznie wspierał najbardziej wartościowe badania i nie wypychał najlepszych badaczy za granicę. Postulat Razem — „co najmniej jeden na cztery projekty" — to dokładnie dolna granica tego przedziału, przełożona z życzenia na zapis ustawowy.

Dlaczego niski wskaźnik sukcesu szkodzi. Kiedy grant dostaje co szósty wniosek, cała recenzencka maszyneria zaczyna kręcić się jałowo: setki badaczy tygodniami piszą wnioski, które i tak przepadną, eksperci oceniają projekty, których nie da się sfinansować, a o wyniku coraz częściej decyduje przypadek na granicy list rankingowych. To marnotrawstwo czasu ludzi, których praca jest najdroższym zasobem w nauce. Wyższy, przewidywalny wskaźnik sukcesu skraca tę loterię i pozwala planować badania na lata.

Grant jako dodatek, nie jako podstawa

Sedno propozycji Razem nie sprowadza się jednak do samego podniesienia odsetka. Chodzi o zmianę roli, jaką grant pełni w finansowaniu nauki. Dziś dla wielu zespołów konkurs grantowy to nie premia za ambitny projekt, lecz podstawowe źródło utrzymania — bez grantu nie ma pieniędzy na aparaturę, na doktoranta, czasem na własną pensję. Taki układ wpycha naukę w tryb, który środowisko nazywa grantozą: nieustanne pisanie wniosków zjada czas, który powinien iść na badania, a zatrudnienie badaczy rwie się w rytm kolejnych, krótkich projektów. Program Razem odwraca tę hierarchię — system grantowy ma stanowić „uzupełnienie stabilnego finansowania" uczelni, instytutów badawczych i Polskiej Akademii Nauk, a nie jego podstawę. To samo sformułowanie — „uzupełnieniem, a nie podstawą finansowania nauki" — Razem stosowało już w stanowisku z 2018 roku.

Za tym stoi też spór o to, jakie badania w ogóle warto finansować. Już w 2016 roku Razem ostrzegało przed podporządkowaniem nauki doraźnym potrzebom biznesu — kosztem badań podstawowych — i nazywało taką politykę wprost: „To błędna i krótkowzroczna strategia, która ani trwale nie poprawi stanu polskiej gospodarki, ani nie pomoże polskiej nauce wejść na międzynarodowy poziom". Badania podstawowe, które finansuje głównie NCN, rzadko dają szybki produkt, za to bez nich nie ma z czego robić wdrożeń dekadę później. To najbardziej „nierynkowa" część nauki — i właśnie dlatego musi ją utrzymać państwo.

Co proponuje Razem

Zagwarantujemy ustawowe finansowanie Narodowego Centrum Nauki tak, by co najmniej jeden na cztery projekty badawcze otrzymywał wsparcie. System grantowy będzie stanowić uzupełnienie stabilnego finansowania uczelni, instytutów badawczych i Polskiej Akademii Nauk.— Deklaracja programowa Partii Razem (2025), rozdz. „Nauka — warunek rozwoju”, partiarazem.pl

Ustawowa gwarancja finansowania NCN na poziomie, przy którym wsparcie dostaje co najmniej jeden na cztery projekty (25%) — koniec loterii, w której przepada pięć dobrych wniosków na sześć.
Grant jako uzupełnienie, nie podstawa — trzon finansowania to stabilna subwencja dla uczelni, instytutów i PAN, a konkursy dokładają środki na najambitniejsze projekty.
Ochrona badań podstawowych przed spychaniem ich na rzecz doraźnych zleceń — bo to z nich powstają wdrożenia następnej dekady.

Skąd w budżecie na to pieniądze, wynika wprost z podniesienia nakładów na naukę do 3% PKB. A dlaczego finansowanie oparte na krótkich grantach uderza w ludzi — w doktorantów i młodych badaczy zatrudnianych „od projektu do projektu" — pokazujemy w tekście o warunkach pracy na uczelni. Ta niestabilność ma zresztą tę samą naturę, co śmieciowe zatrudnienie w reszcie gospodarki, którą serwis pracowniczy Razem opisuje w tekście o końcu umów śmieciowych.