Redakcja | Razem dla nauki

Drenaż mózgów: dlaczego najlepsi wyjeżdżają — i jak ich zatrzymać

Thu, 02 Jul 2026 10:00:00 +0200

Najbardziej znana polska uczona wyjechała, bo w Polsce nie mogła pracować. Maria Skłodowska-Curie opuściła zabór rosyjski, bo kobieta nie miała tu wstępu na uniwersytet, a warunki do badań były żadne — dwa Noble zdobyła w Paryżu. Ta biografia jest wygodnym mitem narodowej dumy, a niewygodnym faktem polityki naukowej: pokazuje, co się dzieje, gdy kraj nie stwarza swoim najzdolniejszym warunków do pracy. Sto lat później mechanizm nie zniknął, tylko zmienił dekoracje.

„Wyjeżdżają z kraju" — w programie i w praktyce

Deklaracja Razem opisuje ten proces beznamiętnie i dlatego dotkliwie: ludzie, którzy „mogli stać się siłą napędową polskiego rozwoju, wyjeżdżają z kraju — bo nie mają stabilności lub po prostu środków na życie". To nie jest kwestia patriotyzmu ani charakteru — to rachunek. Badaczka, która w Polsce dostaje stypendium doktoranckie niższe od płacy minimalnej albo adiunkturę z pensją ledwie odstającą od średniej, a w Niemczech czy Holandii — wielokrotność tego przy stabilnym etacie, nie podejmuje decyzji emocjonalnej, tylko oczywistą. Drenaż mózgów jest sumą tysięcy takich oczywistych decyzji.

Partia mówi o tym od dawna. W stanowisku z 2018 roku ostrzegała, że przy dalszym niedofinansowaniu zdolni naukowcy „w najlepszym razie wyjadą za granicę, w najgorszym – zmienią branżę", i wiązała odpływ ludzi z degradacją ośrodków regionalnych, które „również obecnie cierpią z powodu tak zwanego drenażu mózgów". Stąd bierze się jeden z mniej oczywistych postulatów Razem: obrona uczelni regionalnych. Dobre uniwersytety poza wielkimi aglomeracjami to — jak ujęło to partyjne stanowisko — „faktyczny koniec podziału na Polskę A i B", bo zatrzymują młodych ludzi tam, gdzie się urodzili, zamiast wysysać ich najpierw do stolic, a potem za granicę.

Razem stawia ten sam problem w centrum swojego „Programu dla nauki i szkolnictwa wyższego" (Rada Krajowa, styczeń 2025): „Nasz kraj nie może pozwolić sobie na utratę innowatorek i innowatorów ze względu na brak godnych warunków prowadzenia działalności naukowej" — państwo, które oszczędza na warunkach pracy, traci talenty, a badacze wybierają kariery poza Polską.

Dlaczego drenaż mózgów jest tak kosztowny. Wykształcenie naukowca — od studiów przez doktorat po pierwsze lata samodzielnej pracy — to kilkanaście lat inwestycji, w dużej części publicznej. Gdy taki człowiek wyjeżdża, kraj traci nie tylko jego, ale i cały wyłożony na niego kapitał, a zyskuje go gospodarka, która nie musiała za to zapłacić. To transfer bogactwa z biedniejszego kraju do bogatszego — dokładne odwrócenie tego, co powinno się dziać.

Prestiż nie odbuduje się sam

Za odpływem ludzi stoi też coś trudniejszego do zmierzenia: erozja prestiżu zawodu naukowca. Trudno utrzymać szacunek do profesji, w której — jak pisało Razem w 2018 roku — „za płacę minimalną nie da się uprawiać nauki na międzynarodowym poziomie", a do tego trzeba się mierzyć z rosnącą „propagandą antynaukową". Prestiż nie jest tu miękkim dodatkiem — to on decyduje, czy zdolny maturzysta w ogóle rozważy karierę w nauce, zamiast od razu skręcić tam, gdzie płacą więcej i szanują bardziej.

Recepta Razem na prestiż nie jest kampanią wizerunkową, tylko wynika z całej reszty programu. Prestiż zawodu naukowca odbudowuje się przez godne pensje i ich ustawową waloryzację oraz umowy o pracę zamiast stypendialnego prowizorium, przez stabilne finansowanie badań i przez podniesienie nakładów na naukę do 3% PKB. Zatrzymanie drenażu mózgów to nie osobny postulat — to skutek uboczny potraktowania nauki poważnie.

Co proponuje Razem

Kolejne rządy głodzą polską naukę. Nie ma stabilności w finansowaniu projektów, nie ma pieniędzy dla doktorantów i pracowników naukowych. Ludzie, którzy mogli stać się siłą napędową polskiego rozwoju, wyjeżdżają z kraju — bo nie mają stabilności lub po prostu środków na życie.— Deklaracja programowa Partii Razem (2025), rozdz. „Nauka — warunek rozwoju”, partiarazem.pl

Godne, waloryzowane pensje i umowy o pracę jako warunek, by zostanie w polskiej nauce przestało być aktem poświęcenia.
Stabilne finansowanie badań zamiast grantowej loterii, która wypycha najlepszych za granicę — to argument, który podnosi nawet wiceminister nauki.
Wsparcie uczelni regionalnych jako tama na odpływ młodych z mniejszych ośrodków — „koniec podziału na Polskę A i B" (postulat ze stanowisk Razem z 2015 i 2018 roku, spójny z linią partii, choć spoza rozdziału o nauce w Deklaracji 2025).

Drenaż mózgów jest ostatecznie stratą gospodarczą: kraj, który wypuszcza swoich najzdolniejszych, skazuje się na rolę montowni, o której pisaliśmy przy okazji niedofinansowania nauki. Dlaczego godne warunki pracy zatrzymują ludzi nie tylko w nauce, pokazuje serwis pracowniczy Razem w tekście o godnej płacy minimalnej, a co odróżnia gospodarkę wiedzy od gospodarki taniej pracy — serwis gospodarczy w tekście o płacach a wzroście gospodarczym.

Źródła i dalsza lektura

Nauka kontra pseudonauka: dlaczego medycyna musi opierać się na dowodach

Thu, 02 Jul 2026 08:00:00 +0200

Pseudonauka nie jest niewinnym dziwactwem. Ruch antyszczepionkowy obniża wyszczepialność i przywraca choroby, które medycyna niemal wykasowała; „cudowne" terapie odciągają chorych od skutecznego leczenia; dezinformacja klimatyczna czy zdrowotna przekłada się na realne decyzje i realne ofiary. W czasach, gdy fałsz rozchodzi się szybciej niż recenzowane badanie, obrona nauki przestaje być sporem akademickim, a staje się kwestią zdrowia publicznego. Razem podchodzi do niej z dwóch stron naraz: przez medycynę opartą na dowodach i przez upowszechnianie wiedzy.

Medycyna oparta na dowodach jako zobowiązanie państwa

W rozdziale o zdrowiu Deklaracja programowa Razem stawia sprawę wprost. Partia zobowiązuje się „działać na rzecz rzetelnej medycyny opartej na dowodach i badaniach naukowych" oraz przyznać rzecznikowi praw pacjenta szerokie uprawnienia, „aby mógł chronić pacjentów przed groźnymi, niepotwierdzonymi naukowo terapiami". To ważne, bo pokazuje, że „oparcie na dowodach" nie jest hasłem, tylko konkretnym zadaniem instytucji publicznych — na przykład tam, gdzie refundacja ma iść za realną skutecznością terapii, a pacjent ma być chroniony przed naciąganiem na metody bez pokrycia w badaniach.

Tu nauka i ochrona zdrowia stają się jednym systemem. Publiczna medycyna, która leczy zgodnie z aktualną wiedzą, potrzebuje zaplecza w postaci finansowanych ze środków publicznych badań — bez nich „dowody", na których ma się opierać, musiałyby pochodzić wyłącznie od tych, którzy mają interes w konkretnym wyniku. Dlatego publiczne finansowanie badań i medycyna oparta na dowodach to dwie strony tej samej monety, a jakość publicznej ochrony zdrowia opisuje serwis zdrowotny Razem w tekście o wyborze między medycyną publiczną a prywatną.

Medycyna oparta na dowodach (EBM). To podejście, w którym decyzje lecznicze opiera się na najlepszych dostępnych wynikach badań naukowych — kontrolowanych, powtarzalnych, recenzowanych — a nie na tradycji, autorytecie czy marketingu. Nie znaczy to, że nauka jest nieomylna; znaczy, że korygują ją kolejne badania, a nie zaklęcia. To właśnie ta zdolność do korekty odróżnia naukę od pseudonauki.

Najlepszą tamą jest dostępna wiedza

Drugą część odpowiedzi Razem formułowało już w 2018 roku i pozostaje ona spójna z jego linią, choć pochodzi ze stanowiska o nauce, nie z rozdziału zdrowotnego Deklaracji 2025. Partia pisała wtedy, że „w czasach tak silnej propagandy antynaukowej inwestycja w upowszechnianie wiedzy naukowej jest wręcz konieczna". Logika jest tu profilaktyczna: łatwiej zapobiegać dezinformacji, niż ją potem prostować. Społeczeństwo, które ma dostęp do rzetelnej wiedzy i rozumie, jak działa nauka, jest odporniejsze na naciąganie — od cudownych diet po teorie spiskowe.

Z tego samego stanowiska płynie druga myśl: „wiedza nie jest produktem rynkowym, ale dobrem wspólnym", więc państwo powinno „umożliwiać swobodny dostęp do wyników badań finansowanych ze środków publicznych". Jeśli badanie opłacił podatnik, jego wyniki nie powinny znikać za zaporą płatną drogiego czasopisma — powinny być dostępne obywatelom, dziennikarzom i lekarzom. Otwarty dostęp do wiedzy to nie tylko sprawiedliwość, ale i konkretne narzędzie w walce z pseudonauką: im łatwiej dotrzeć do wiarygodnego źródła, tym trudniej wygrać fałszowi.

Co proponuje Razem

Będziemy działać na rzecz rzetelnej medycyny opartej na dowodach i badaniach naukowych. Przyznamy rzecznikowi praw pacjenta szerokie uprawnienia, aby mógł chronić pacjentów przed groźnymi, niepotwierdzonymi naukowo terapiami.— Deklaracja programowa Partii Razem (2025), rozdz. „Zdrowie ponad zyski”, partiarazem.pl

Rzetelna medycyna oparta na dowodach i badaniach jako zobowiązanie publicznych instytucji zdrowia — leczenie zgodne z wiedzą, nie z modą.
Ochrona pacjentów przed niepotwierdzonymi terapiami przez wzmocnionego rzecznika praw pacjenta.
Upowszechnianie wiedzy i otwarty dostęp do badań publicznych jako profilaktyka przeciw propagandzie antynaukowej (postulat ze stanowiska Razem z 2018 roku).

Obrona nauki przed polityczną i rynkową presją to ten sam wątek, co niezależność uczelni — bo wiarygodna jest tylko nauka, której nikt nie może kazać z góry, co ma „udowodnić".

Źródła i dalsza lektura

„Nie udźwignie ich sektor prywatny”. Dlaczego innowacje napędza państwo

Wed, 01 Jul 2026 10:00:00 +0200

Istnieje wygodny mit, według którego innowacje załatwi rynek: dość obniżyć podatki, odczekać, a przedsiębiorcy sami wymyślą przyszłość. Program Partii Razem odrzuca ten obrazek jednym zdaniem, które we wstępie do rozdziału o nauce brzmi niemal jak zdanie z podręcznika ekonomii dóbr publicznych: zaawansowane badania to nowe silniki rozwoju, które wymagają dużych nakładów i czasu, i których — cytując wprost — „nie udźwignie ich sektor prywatny". To nie jest deklaracja niechęci do biznesu. To trzeźwe rozpoznanie, dlaczego akurat tę część rozwoju musi wziąć na siebie państwo.

Dlaczego rynek nie sfinansuje badań podstawowych

Powód jest strukturalny. Badania podstawowe — te, z których nie wynika od razu produkt, tylko wiedza — są dla prywatnego inwestora złym interesem: zysk jest odległy, niepewny i, co gorsza, trudny do zawłaszczenia, bo z odkrycia naukowego korzystają potem wszyscy, także konkurencja. Firma, która sama sfinansowałaby przełomowe badanie, poniosłaby koszt, a owoce rozlałyby się po całej gospodarce. Racjonalny rynek takich rzeczy nie robi — i dlatego wszędzie na świecie badania podstawowe stoją pieniędzmi publicznymi, a prywatny kapitał wchodzi dopiero na etapie wdrożenia, gdy widać już konkretny produkt.

Razem rozpoznało tę pułapkę już w 2016 roku, ostrzegając przed podporządkowaniem nauki doraźnym potrzebom biznesu. Partia punktowała wtedy rażącą dysproporcję w finansowaniu: dodatkowe miliardy kierowane na badania aplikacyjno-wdrożeniowe przy budżecie na badania podstawowe „na tym samym poziomie kilkuset milionów złotych", i nazywała taką strategię „błędną i krótkowzroczną". Logika była prosta: jeśli państwo finansuje tylko to, co daje szybki produkt, po kilkunastu latach zabraknie fundamentów, na których buduje się jakiekolwiek produkty. Innowacyjność bez badań podstawowych jest jak dom bez fundamentów — stoi, dopóki się nie obciąży.

Badania podstawowe, stosowane, wdrożenia. Badania podstawowe odpowiadają na pytanie „jak działa świat" bez z góry określonego zastosowania — to one dają przełomy, ale w nieprzewidywalnym rytmie. Badania stosowane szukają konkretnego rozwiązania, a wdrożenia zamieniają je w produkt czy technologię. Sektor prywatny chętnie finansuje dwa ostatnie etapy; pierwszy, najbardziej ryzykowny i najmniej „opłacalny", musi utrzymać państwo — bo bez niego pozostałe dwa nie mają z czego czerpać.

Strategia, transfer i jeden fundusz

Sama diagnoza to nie wszystko — Razem proponuje do niej konkretne instytucje. Pierwsza to Strategia Naukowa Państwa: dokument, który wyznacza priorytety, zamiast zostawiać kierunek nauki przypadkowi kolejnych ministrów i rocznych budżetów. Druga to realny transfer wiedzy do gospodarki — program zapowiada wprost: „zacieśnimy współpracę uczelni i instytucji naukowych z polskim przemysłem, wzmacniając procesy wdrożeniowe". To ważne dopowiedzenie: obrona badań podstawowych nie oznacza odcięcia nauki od przemysłu, tylko ustawienie ich we właściwej kolejności — najpierw stabilny fundament wiedzy, potem mosty do wdrożeń, a nie odwrotnie.

Trzeci element jest wspólny z całą gospodarczą częścią programu Razem. Wielkich inwestycji — w przemysł, infrastrukturę i technologie — nie da się finansować z budżetu sklejanego z roku na rok, dlatego partia chce je spiąć jednym państwowym funduszem koordynującym kluczowe inwestycje w tworzenie nowego przemysłu, budowę infrastruktury oraz rozwój i wdrażanie innowacyjnych technologii. Nauka jest w tym planie nie kosztem, lecz pierwszym ogniwem: to z niej biorą się kadry i technologie, które ten fundusz ma potem wdrażać.

Co proponuje Razem

Opracujemy Strategię Naukową Państwa z jasno określonymi priorytetami dla uczelni i finansowania badań. Wesprzemy transfer wiedzy i technologii oraz zacieśnimy współpracę uczelni i instytucji naukowych z polskim przemysłem, wzmacniając procesy wdrożeniowe.— Deklaracja programowa Partii Razem (2025), rozdz. „Nauka — warunek rozwoju”, partiarazem.pl

Strategia Naukowa Państwa z jasnymi priorytetami — koniec dryfu wyznaczanego przez rytm rocznych budżetów i kolejnych ministrów.
Ochrona badań podstawowych jako publicznego fundamentu, którego rynek nie sfinansuje — bo zysk jest zbyt odległy i niezawłaszczalny.
Transfer wiedzy do przemysłu i jeden państwowy fundusz inwestycyjny — mosty między nauką a gospodarką i kręgosłup finansowy dla wdrożeń.

Ile pieniędzy trzeba na to wyłożyć, wynika z podniesienia nakładów na naukę do 3% PKB. Że państwo, które finansuje badania, nie może jednocześnie nimi politycznie sterować, tłumaczymy w tekście o niezależności uczelni. Ten sam „jeden państwowy fundusz" opisuje z drugiej strony serwis energetyczny Razem — na przykładzie finansowania atomu i sieci w tekście o państwowym funduszu inwestycji energetycznych, a jak inwestycje w wiedzę i produktywność przekładają się na wzrost i płace, pokazuje serwis gospodarczy w tekście o płacach a wzroście gospodarczym.

Źródła i dalsza lektura

Uczelnie bez polityków: autonomia zamiast władzy rektorskich oligarchii

Tue, 30 Jun 2026 10:00:00 +0200

„Autonomia uczelni" to jedno z tych słów, którymi łatwo się posługiwać w obie strony. Kiedy w 2018 roku Jarosław Gowin przeprowadzał swoją reformę nauki — tak zwaną Ustawę 2.0 — sztandarowym hasłem była właśnie autonomia. Partia Razem od początku wskazywała, że pod tym szyldem dzieje się coś odwrotnego: autonomię uczelni jako wspólnoty zamieniano na autonomię jej władz. To rozróżnienie jest dziś sednem tego, co Razem proponuje dla zarządzania polską nauką.

Autonomia rektorów zamiast autonomii uczelni

W stanowisku popierającym Akademicki Komitet Protestacyjny Razem streściło mechanizm reformy jednym zdaniem: „Autonomia uniwersytetu zostanie sprowadzona do autonomii rektorów, a wpływy partyjnej polityki na życie uczelni będą wzmacniane przez nowo utworzony organ – radę uczelni". Rada uczelni to ciało, w którym — jak wtedy zwracano uwagę — ponad połowa składu miała pochodzić spoza środowiska akademickiego. Rektor zyskał prawo mianowania dziekanów i dyrektorów instytutów, dotąd wybieranych przez pracowników. Władza, która wcześniej była rozproszona i wyłaniana oddolnie, spłynęła w górę i na zewnątrz — ku administracji i „interesariuszom".

Razem porównało to wtedy do rozwiązań z zupełnie innej epoki, przypominając, że likwidacja kolegialności organów uczelnianych i oddolnej kontroli miała już swój precedens w ustawie z 1968 roku. Analogia jest celowo niewygodna: chodzi o pokazanie, że centralizacja władzy na uczelni i podatność na naciski polityczne to nie nowość, lecz stary wzorzec w nowym opakowaniu. W tym samym dokumencie partia formułowała żądania, które do dziś wyznaczają jej linię — „demokratyzacji uczelni", „autonomii uczelni" rozumianej jako niezależność od rektorskiej oligarchii, oraz wprost „uczelni bez polityków", czyli „zaprzestania ataków na niezależność nauki i zabezpieczenia wolności badań przed stronniczą konstrukcją programów grantowych oraz ingerencjami politycznymi".

O jaką autonomię chodzi. W sporze o uczelnie mieszają się dwa różne znaczenia słowa „autonomia". Pierwsze to niezależność instytucji od państwa i polityki — wolność prowadzenia badań i nauczania bez nacisku ministra czy lokalnego układu. Drugie to swoboda decyzyjna władz uczelni wobec własnej społeczności. Reforma z 2018 roku wzmacniała to drugie kosztem pierwszego. Razem broni pierwszego: autonomii nauki, nie autonomii rektorów.

Niezależność, której nie da się mieć bez demokracji

Sens tej obrony jest praktyczny, nie tylko ustrojowy. Program Razem stawia sprawę wprost już we wstępie do rozdziału o nauce: „Zapewnimy niezależność nauki" — bo bez niej nie ma wiarygodnych badań. Uczelnia zależna od kaprysu ministra albo od lokalnego polityka przestaje być miejscem, gdzie można powiedzieć rzecz niewygodną dla władzy. A nauka, która nie może być niewygodna, przestaje być nauką i staje się propagandą z pieczątką.

Dlatego w aktualnym programie pojawia się konkretny punkt uderzający w polityczną uznaniowość: zniesienie swobody ministra przy decyzjach o akredytacji kierunków studiów. Dziś to narzędzie pozwala urzędnikowi arbitralnie decydować o losie całych kierunków — a więc i o tym, co wolno badać i czego uczyć. Razem chce ten wentyl politycznego wpływu zakręcić, a jednocześnie wzmocnić realny nadzór nad jakością tam, gdzie jest on potrzebny: nad prywatnymi szkołami wyższymi „służącymi za fabryki dyplomów". To dwa ruchy w jednym — mniej polityki w decyzjach o treści nauczania, więcej rzetelnej kontroli jakości samego kształcenia.

Co proponuje Razem

Zapewnimy wysoką jakość kształcenia na studiach. Zniesiemy uznaniowość ministra przy decyzjach o akredytacji kierunków studiów. Zwiększymy nadzór Polskiej Komisji Akredytacyjnej nad nowo otwieranymi kierunkami oraz nad prywatnymi szkołami wyższymi, służącymi za fabryki dyplomów.— Deklaracja programowa Partii Razem (2025), rozdz. „Nauka — warunek rozwoju”, partiarazem.pl

Zniesienie uznaniowości ministra przy akredytacji kierunków — odebranie polityce narzędzia arbitralnego decydowania o tym, co wolno studiować i badać.
Silniejszy nadzór nad jakością kształcenia — realna kontrola Polskiej Komisji Akredytacyjnej nad nowymi kierunkami i prywatnymi „fabrykami dyplomów".
Obrona niezależności nauki i demokracji akademickiej — wolność badań chroniona przed naciskami politycznymi i biznesowymi, zgodnie z linią, którą Razem trzyma od czasu sprzeciwu wobec Ustawy 2.0.

Odpolitycznienie uczelni jest drugą stroną tego samego medalu, co finansowanie ich przez państwo: skoro to państwo ma wykładać na naukę pieniądze — bo, jak przekonujemy w tekście o roli państwa w innowacjach, nie udźwignie tego sam rynek — to tym mocniej trzeba pilnować, by finansujący nie zaczął dyktować wyników. Demokracja akademicka ma tu też wymiar czysto pracowniczy: prawo społeczności uczelni do współdecydowania i do obrony swoich interesów łączy się z prawem do organizowania się, o którym pisze serwis pracowniczy Razem w tekście o wolnych związkach zawodowych.

Źródła i dalsza lektura

Punktoza i feudalizm akademicki — jak kolejne reformy utrwaliły stare patologie

Mon, 29 Jun 2026 10:00:00 +0200

Polska akademia ma dwa splecione ze sobą problemy, które trudno rozwiązać osobno. Pierwszy jest stary jak sama instytucja: feudalne układy zależności, w których o karierze młodego badacza decyduje przychylność przełożonego, nie dorobek. Drugi jest nowszy i wprowadzono go pod hasłem modernizacji: punktoza, czyli pogoń za punktami za publikacje, która wartość naukową zastąpiła buchalterią. Razem twierdzi, że kolejne reformy — z Ustawą 2.0 Gowina z 2018 roku włącznie — zamiast rozwiązać którykolwiek z tych problemów, umocniły oba: punktozę dołożyły wcześniejsze zmiany, a Ustawa 2.0 nie zerwała ze starym feudalizmem i grozi jego dalszym utrwaleniem.

Modernizacja, która niczego nie zerwała

Diagnozę partia postawiła w stanowisku z 2018 roku, oceniając zmiany forsowane wcześniej przez kolejne rządy. Reformom nie udało się, jak pisano, „zerwać z feudalnym systemem opartym na nepotyzmie i wyzysku młodych pracowników", a do życia naukowców „wprowadzono takie zjawiska jak przerośnięta biurokratyzacja czy tzw. punktoza i promowanie ilości na rzecz jakości". To rzadki przypadek, gdy reformy pogorszyły sprawę na dwa sposoby naraz: utrzymały starą patologię władzy i dołożyły nową patologię pomiaru.

Punktoza działa podstępnie, bo z pozoru jest obiektywna. Skoro trudno ocenić wartość badania, mierzy się je liczbą punktów przypisanych czasopismom, w których się ukazało. Efekt jest taki, że badacz optymalizuje nie odkrycie, lecz tabelę — dzieli wyniki na jak najwięcej publikacji, wybiera tematy „punktodajne", unika ambitnych, długich projektów, które przez lata nie dają żadnego punktu. Nauka zamienia się w produkcję pod wskaźnik. Feudalizm dokłada do tego swoje: kiedy o zatrudnieniu, grancie i awansie decyduje przełożony, młody naukowiec nie ma jak się postawić, a „demokratyczne procedury często kuleją".

Punktoza — skąd się bierze. Ministerialna lista czasopism przypisuje publikacjom punkty, a od ich sumy zależą oceny pracowników, finansowanie jednostek i kariery. W założeniu miało to premiować jakość; w praktyce premiuje liczenie. Badacz, którego rozlicza się z punktów, racjonalnie robi to, co daje punkty — nawet jeśli nauce służy to słabo. To klasyczny przykład wskaźnika, który przestał mierzyć to, po co go stworzono.

Koszt ludzki i odpowiedź Razem

Ten system ma ofiary, nie tylko wskaźniki. To samo stanowisko z 2018 roku odnotowywało rosnący odsetek osób chorujących psychicznie wśród kadry akademickiej — skutek życia w nieustannym wyścigu o punkty, granty i etat, w którym „wyścig szczurów nie sprawia, że wygrywają najlepsi, tylko obniża potencjał naukowy (…)". Do tego dochodzi szklany sufit dla kobiet w nauce, o którym partia pisała w tym samym dokumencie. Feudalizm i punktoza nie są więc abstrakcją ustrojową — to codzienne warunki pracy dziesiątek tysięcy ludzi.

Odpowiedź Razem uderza w oba mechanizmy u ich źródła. Przeciw feudalnej uznaniowości program stawia zasadę jawności w konkursach na stanowiska akademickie — bo tam, gdzie konkurs jest jawny i rozstrzygany na dorobek, trudniej obsadzić etat „swoim". Przeciw niepewności, która daje przełożonym władzę nad ludźmi, stawia przewidywalne ścieżki kariery, umowy o pracę i ustawową waloryzację pensji o wskaźnik nie niższy niż inflacja. Stabilny, godnie opłacany pracownik może powiedzieć „nie" — niepewny, głodzony i zależny nie może.

Co proponuje Razem

Wprowadzimy ustawowy obowiązek waloryzacji płac na uczelniach wyższych, w Polskiej Akademii Nauk i pozostałych instytutach badawczych o wskaźnik nie mniejszy niż inflacja. Wyegzekwujemy zasadę jawności w konkursach na stanowiska akademickie. Wprowadzimy przewidywalne ścieżki zawodowe i umowy o pracę dla osób podejmujących studia doktoranckie. (…)— Deklaracja programowa Partii Razem (2025), rozdz. „Nauka — warunek rozwoju”, partiarazem.pl

Jawność konkursów na stanowiska akademickie — narzędzie przeciw nepotyzmowi i obsadzaniu etatów „po znajomości".
Przewidywalne ścieżki kariery i umowy o pracę — odebranie feudalnym układom władzy, którą daje im niepewność zatrudnienia.
Ustawowa waloryzacja pensji — koniec cichego zubożenia i zależności, którą buduje niedopłacanie kadry.

Punktoza i feudalizm to dwie twarze tej samej sprawy, co niskie pensje i śmieciowe stypendia, które opisujemy w tekście o warunkach pracy na uczelni. A ponieważ obrona przed feudalną władzą wymaga też zbiorowej siły pracowników, naturalnym sojusznikiem tej zmiany jest uzwiązkowienie — o którym pisze serwis pracowniczy Razem w tekście o wolnych związkach zawodowych.

Źródła i dalsza lektura

Adiunkt na dorobku, doktorant bez umowy. Praca na uczelni

Sun, 28 Jun 2026 10:00:00 +0200

O nauce mówi się zwykle liczbami zbiorczymi — procent PKB, miliardy złotych, wskaźniki sukcesu. Ale te agregaty rozkładają się na konkretne przelewy na konkretne konta, a te wyglądają skromnie. Adiunkt, czyli badacz po doktoracie, ma od 2026 roku ustawowo zagwarantowane minimum pensji na poziomie 7044,50 zł brutto miesięcznie, a asystent i „inny nauczyciel akademicki" — 4825 zł brutto, dziewiętnaście złotych powyżej płacy minimalnej. Dla doktoranta, czyli człowieka na początku naukowej drogi, jest jeszcze ciaśniej.

Stypendium poniżej płacy minimalnej

Doktorant w szkole doktorskiej nie dostaje pensji, tylko stypendium, którego wysokość ustawa wiąże z minimalnym wynagrodzeniem profesora. Przed oceną śródokresową jest to 37% tej kwoty, po ocenie — 57%. Przy minimalnym wynagrodzeniu profesora, które od 2026 roku wynosi 9650 zł, oznacza to 3570,50 zł brutto na starcie i 5500,50 zł brutto po ocenie (przeliczenie 37% i 57% z minimalnej pensji profesorskiej 9650 zł, zgodnie z art. 209 ust. 4 ustawy — Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce). Pierwsza z tych kwot jest niższa od ustawowej płacy minimalnej, która w 2026 roku wynosi 4806 zł brutto — człowiek z tytułem magistra, prowadzący własne badania i często zajęcia ze studentami, zarabia mniej niż gwarantuje najniższa krajowa kasjerowi czy magazynierowi. Do tego stypendium nie jest wynagrodzeniem za pracę: nie buduje stażu, bywa gorzej chronione, a jego status prawny stawia doktoranta bliżej ucznia niż pracownika.

Razem chce to zmienić u podstaw — zamienić stypendialny prowizorykum na normalne zatrudnienie. W programie stoi zobowiązanie do wprowadzenia „umów o pracę dla osób podejmujących studia doktoranckie" oraz „wynagrodzeń doktorantów na poziomie nie niższym niż płaca minimalna". To postulat, który partia formułuje konsekwentnie od lat: już w „9 tezach dla nauki" z 2015 roku zwracała uwagę, że wówczas 80% doktorantów nie dostawało żadnego stypendium. Od tego czasu wprowadzono szkoły doktorskie ze stypendium dla wszystkich — ale jego wysokość i status wciąż odbiegają od tego, co znaczy godna praca.

Stypendium a umowa o pracę. Różnica nie jest tylko semantyczna. Wynagrodzenie z umowy o pracę oznacza składki, staż, ochronę przed zwolnieniem, prawo do urlopu i zwolnienia chorobowego na normalnych zasadach. Stypendium doktoranckie części z tych rzeczy nie daje albo daje w okrojonej formie. Postulat „umowy o pracę dla doktorantów" to więc żądanie, by traktować początkującego naukowca jak pracownika, którym faktycznie jest.

Punktoza, feudalizm i pensje, które nie nadążają za cenami

Same stawki to jednak tylko część problemu. Druga to sposób, w jaki polska akademia jest urządzona jako miejsce pracy. W stanowisku z 2018 roku, sprzeciwiając się reformie Jarosława Gowina, Razem opisało ten system bez ogródek: feudalne stosunki oparte „na nepotyzmie i wyzysku młodych pracowników", do których — jak pisała partia — doszły „przerośnięta biurokratyzacja czy tzw. punktoza i promowanie ilości na rzecz jakości". Punktoza — pogoń za punktami za publikacje zamiast za realną wartością badań — zamienia pracę naukową w produkcję pod tabelę. Feudalizm — zależność młodszej kadry od decyzji przełożonych w sprawach kariery, grantów i zatrudnienia — sprawia, że o awansie decyduje nierzadko układ, nie dorobek. To samo stanowisko odnotowywało rzecz, o której mówi się rzadko: rosnący odsetek osób chorujących psychicznie wśród kadry akademickiej, będący pochodną nieustannego wyścigu o zasoby.

Na wierzch tego wszystkiego nakłada się mechanizm cichego zubożenia. Pensje na uczelniach nie są automatycznie waloryzowane, więc gdy ceny rosną, a stawki „pozostają bez zmian", realna wartość wynagrodzenia spada — bez żadnej decyzji o cięciu, samą bezczynnością. Dlatego Razem chce wpisać do ustawy obowiązek waloryzacji płac na uczelniach, w PAN i w instytutach badawczych o wskaźnik nie mniejszy niż inflacja. To prosty bezpiecznik przeciw powolnemu osuwaniu się akademickich pensji w dół.

Co proponuje Razem

Wyegzekwujemy zasadę jawności w konkursach na stanowiska akademickie. Wprowadzimy przewidywalne ścieżki zawodowe i umowy o pracę dla osób podejmujących studia doktoranckie. Zapewnimy wynagrodzenia doktorantów na poziomie nie niższym niż płaca minimalna.— Deklaracja programowa Partii Razem (2025), rozdz. „Nauka — warunek rozwoju”, partiarazem.pl

Umowy o pracę i stawki nie niższe niż płaca minimalna dla doktorantów — koniec sytuacji, w której początkujący badacz zarabia mniej od najniższej krajowej i nie buduje stażu.
Ustawowa waloryzacja pensji akademickich o wskaźnik nie niższy niż inflacja — bezpiecznik przeciw cichemu realnemu cięciu wynagrodzeń.
Jawność konkursów na stanowiska akademickie i przewidywalne ścieżki kariery — narzędzie przeciw kolesiostwu i feudalnym układom zależności.

Niestabilność akademickiego zatrudnienia bierze się w dużej mierze z finansowania opartego na krótkich grantach — dlatego pieniądze i warunki pracy to dwie strony tej samej sprawy. Gdy ich zabraknie, najlepsi po prostu wyjeżdżają, o czym piszemy w tekście o drenażu mózgów. Że doktorant i adiunkt to przede wszystkim pracownicy, a ich problemy są tymi samymi, z którymi mierzy się reszta rynku pracy, pokazuje serwis pracowniczy Razem — w tekstach o godnej płacy minimalnej i jawności wynagrodzeń oraz o końcu umów śmieciowych. A skromne stypendium ma jeszcze jeden, dotkliwy wymiar: przy dzisiejszych czynszach w miastach akademickich decyduje o tym, czy na naukę w ogóle stać — o czym pisze serwis mieszkaniowy Razem w tekście o uczciwej umowie najmu.

Źródła i dalsza lektura

Akademiki, stołówki, stypendia — czy na studia stać tylko bogatych?

Sat, 27 Jun 2026 10:00:00 +0200

Artykuł 70 Konstytucji brzmi jednoznacznie: nauka w szkołach publicznych jest bezpłatna, a władze mają zapewnić równy dostęp do wykształcenia. W praktyce studia dawno przestały być darmowe — nie przez czesne, którego na uczelniach publicznych nie ma, lecz przez koszty życia, które trzeba ponieść, żeby w ogóle móc studiować. Czynsz w mieście akademickim, cena obiadu, dojazdy, książki: to wszystko sprawia, że o ukończeniu studiów coraz częściej decyduje zasobność rodziny, a nie zdolności. Razem chce te ukryte bariery obniżać — trzema konkretami z rozdziału o nauce w Deklaracji 2025.

Trzy bariery, trzy odpowiedzi

Pierwsza bariera to dach nad głową. Miejsc w akademikach jest za mało, a ich stan często odstrasza, więc studenci lądują na drogim rynku najmu, gdzie w mieście akademickim ceny potrafią pochłonąć większość domowego budżetu. Razem chce zwiększyć finansowanie z budżetu państwa na budowę i remonty akademików — tak, by tani, publiczny pokój znów był realną alternatywą, a nie loterią.

Druga to jedzenie. Program zobowiązuje uczelnie do prowadzenia stołówek studenckich z tanim, zdrowym jedzeniem, na zasadach non-profit, z dofinansowaniem z budżetu na ich organizację. To rozwiązanie o długiej tradycji — akademickie stołówki bywały kiedyś standardem, a Razem chce je przywrócić jako element infrastruktury socjalnej, nie komercyjnego dodatku. Ciepły, tani obiad na uczelni to dla studenta z uboższej rodziny różnica między nauką a dorabianiem kosztem zajęć.

Trzecia bariera to pieniądze na życie. Tu program sięga po sprawdzony mechanizm: zasadę „złotówka za złotówkę" przy stypendiach socjalnych i podwyższenie progu dochodowego.

Co znaczy „złotówka za złotówkę". Dziś przekroczenie progu dochodowego choćby o kilka złotych potrafi odebrać całe stypendium socjalne — powstaje „próg", na którym opłaca się zarabiać mniej. Zasada „złotówka za złotówkę" znosi ten efekt: po przekroczeniu progu świadczenie nie znika z dnia na dzień, lecz maleje stopniowo, o tyle, o ile wzrósł dochód. To ten sam mechanizm, który stosuje się już w innych świadczeniach, żeby nie karać za dodatkowy zarobek.

Dlaczego to jest polityka równości, a nie „przywilej"

Wsparcie socjalne bywa przedstawiane jako fanaberia — w rzeczywistości jest warunkiem, by konstytucyjny „równy dostęp" cokolwiek znaczył. Razem zwracało na to uwagę już w 2016 roku, przypominając, że równy dostęp do bezpłatnych studiów jest „dziś znacznie ograniczony przez ukryte opłaty, wysokie koszty utrzymania w dużych miastach oraz niewielkie stypendia socjalne", i wskazując wprost na artykuł 70 Konstytucji jako zobowiązanie władz. Bez akademika, stołówki i stypendium prawo do nauki zostaje na papierze — korzysta z niego ten, kogo rodziców na to stać.

Najostrzej widać to na styku z rynkiem mieszkaniowym. Dla studenta spoza wielkiego miasta największym kosztem jest zwykle najem, a jego cena w ośrodkach akademickich bywa barierą nie do przejścia. Akademik jest w gruncie rzeczy publicznym mieszkaniem na wynajem dla studenta — tym samym rozwiązaniem, które serwis mieszkaniowy Razem opisuje w skali całego kraju w tekście o mieszkaniu jako prawie, nie towarze, i publicznym programie budowy za 1% PKB. Bez publicznej podaży dachu nad głową student trafia na drogi rynek najmu, gdzie ratunkiem bywa jedynie uczciwa umowa najmu. Ten sam problem od strony samych naukowców — skromne stypendia i pensje, które nie wystarczają na życie w mieście — opisujemy w tekście o warunkach pracy na uczelni.

Co proponuje Razem

Zwiększymy finansowanie z budżetu państwa na budowę i remonty akademików. Zobowiążemy uczelnie do prowadzenia stołówek studenckich z tanim, zdrowym jedzeniem, prowadzonych na zasadach non-profit. (…) Podniesiemy zapomogi i stypendia studenckie, zwłaszcza socjalne i dla osób z niepełnosprawnościami. Wprowadzimy zasadę „złotówka za złotówkę” przy wypłacie stypendiów socjalnych i podwyższymy próg dochodowy.— Deklaracja programowa Partii Razem (2025), rozdz. „Nauka — warunek rozwoju”, partiarazem.pl

Finansowanie budowy i remontów akademików — tani, publiczny pokój jako realna alternatywa dla drogiego najmu.
Tanie stołówki studenckie non-profit z dofinansowaniem z budżetu — ciepły posiłek jako element infrastruktury, nie komercyjny dodatek.
Stypendia socjalne „złotówka za złotówkę" i wyższy próg dochodowy — koniec progu, na którym opłaca się zarabiać mniej, i realne wsparcie dla mniej zamożnych studentów.

Dostępność studiów ma też wymiar geograficzny: nawet najlepsze stypendium nie pomoże, jeśli w regionie nie ma dobrej uczelni. Tę stronę równości szans rozwijamy w tekście o uczelniach regionalnych.

Źródła i dalsza lektura

Grant dostaje co szósty. Razem chce, żeby co czwarty

Fri, 26 Jun 2026 10:00:00 +0200

Kiedy naukowiec składa wniosek o grant w Narodowym Centrum Nauki, konkuruje nie tyle z gorszymi pomysłami, ile z arytmetyką budżetu. W ostatnich konkursach finansowanie dostawało kilkanaście procent projektów, co oznacza, że większość wniosków ocenionych jako dobre albo bardzo dobre i tak odpada — bo pieniędzy starcza dla garstki. To nie jest selekcja jakości, tylko racjonowanie niedoboru. Razem chce ten niedobór zlikwidować ustawowo: gwarancją, że wsparcie otrzyma co najmniej jeden na cztery projekty.

Kilkanaście procent, czyli loteria dobrych wniosków

Skalę problemu widać w oficjalnych statystykach samego NCN. W ogłoszonych pod koniec 2024 roku wynikach flagowych konkursów wskaźnik sukcesu wyniósł 15,83% w konkursie OPUS i 17,21% w PRELUDIUM — i były to wyniki reklamowane jako „rekordowe", bo w wielu wcześniejszych edycjach było jeszcze ciaśniej, z sukcesem spadającym poniżej tego poziomu. Innymi słowy: badacz z solidnym projektem miał statystycznie mniej więcej jedną szansę na sześć, że dostanie pieniądze. Pozostałe pięć dobrych pomysłów na sześć trafiało do szuflady.

Że to za mało, przyznaje nie tylko środowisko, ale i sam rząd. Wiceminister nauki Maciej Gdula mówił wprost, że wskaźnik sukcesu powinien wynosić 25–30%, by system skutecznie wspierał najbardziej wartościowe badania i nie wypychał najlepszych badaczy za granicę. Postulat Razem — „co najmniej jeden na cztery projekty" — to dokładnie dolna granica tego przedziału, przełożona z życzenia na zapis ustawowy.

Dlaczego niski wskaźnik sukcesu szkodzi. Kiedy grant dostaje co szósty wniosek, cała recenzencka maszyneria zaczyna kręcić się jałowo: setki badaczy tygodniami piszą wnioski, które i tak przepadną, eksperci oceniają projekty, których nie da się sfinansować, a o wyniku coraz częściej decyduje przypadek na granicy list rankingowych. To marnotrawstwo czasu ludzi, których praca jest najdroższym zasobem w nauce. Wyższy, przewidywalny wskaźnik sukcesu skraca tę loterię i pozwala planować badania na lata.

Grant jako dodatek, nie jako podstawa

Sedno propozycji Razem nie sprowadza się jednak do samego podniesienia odsetka. Chodzi o zmianę roli, jaką grant pełni w finansowaniu nauki. Dziś dla wielu zespołów konkurs grantowy to nie premia za ambitny projekt, lecz podstawowe źródło utrzymania — bez grantu nie ma pieniędzy na aparaturę, na doktoranta, czasem na własną pensję. Taki układ wpycha naukę w tryb, który środowisko nazywa grantozą: nieustanne pisanie wniosków zjada czas, który powinien iść na badania, a zatrudnienie badaczy rwie się w rytm kolejnych, krótkich projektów. Program Razem odwraca tę hierarchię — system grantowy ma stanowić „uzupełnienie stabilnego finansowania" uczelni, instytutów badawczych i Polskiej Akademii Nauk, a nie jego podstawę. To samo sformułowanie — „uzupełnieniem, a nie podstawą finansowania nauki" — Razem stosowało już w stanowisku z 2018 roku.

Za tym stoi też spór o to, jakie badania w ogóle warto finansować. Już w 2016 roku Razem ostrzegało przed podporządkowaniem nauki doraźnym potrzebom biznesu — kosztem badań podstawowych — i nazywało taką politykę wprost: „To błędna i krótkowzroczna strategia, która ani trwale nie poprawi stanu polskiej gospodarki, ani nie pomoże polskiej nauce wejść na międzynarodowy poziom". Badania podstawowe, które finansuje głównie NCN, rzadko dają szybki produkt, za to bez nich nie ma z czego robić wdrożeń dekadę później. To najbardziej „nierynkowa" część nauki — i właśnie dlatego musi ją utrzymać państwo.

Co proponuje Razem

Zagwarantujemy ustawowe finansowanie Narodowego Centrum Nauki tak, by co najmniej jeden na cztery projekty badawcze otrzymywał wsparcie. System grantowy będzie stanowić uzupełnienie stabilnego finansowania uczelni, instytutów badawczych i Polskiej Akademii Nauk.— Deklaracja programowa Partii Razem (2025), rozdz. „Nauka — warunek rozwoju”, partiarazem.pl

Ustawowa gwarancja finansowania NCN na poziomie, przy którym wsparcie dostaje co najmniej jeden na cztery projekty (25%) — koniec loterii, w której przepada pięć dobrych wniosków na sześć.
Grant jako uzupełnienie, nie podstawa — trzon finansowania to stabilna subwencja dla uczelni, instytutów i PAN, a konkursy dokładają środki na najambitniejsze projekty.
Ochrona badań podstawowych przed spychaniem ich na rzecz doraźnych zleceń — bo to z nich powstają wdrożenia następnej dekady.

Skąd w budżecie na to pieniądze, wynika wprost z podniesienia nakładów na naukę do 3% PKB. A dlaczego finansowanie oparte na krótkich grantach uderza w ludzi — w doktorantów i młodych badaczy zatrudnianych „od projektu do projektu" — pokazujemy w tekście o warunkach pracy na uczelni. Ta niestabilność ma zresztą tę samą naturę, co śmieciowe zatrudnienie w reszcie gospodarki, którą serwis pracowniczy Razem opisuje w tekście o końcu umów śmieciowych.

Źródła i dalsza lektura

Uczelnie regionalne: koniec podziału na Polskę A i B

Thu, 25 Jun 2026 10:00:00 +0200

Mapa polskiej nauki jest coraz bardziej nierówna. Środki i prestiż koncentrują się w kilku ośrodkach w największych miastach, a uczelnie w mniejszych miejscowościach powoli się zwijają — tracą kadrę, kierunki i studentów. To nie jest kwestia „naturalnej selekcji", w której wygrywają najlepsi, tylko efekt polityki, która od lat premiuje i tak już silnych kosztem słabszych. Razem od dawna widzi w tym realny problem rozwojowy i formułuje wobec niego konsekwentne stanowisko — choć, co warto zaznaczyć, jest to linia z partyjnych stanowisk o nauce z lat 2015 i 2018, a nie punkt rozdziału o nauce w Deklaracji programowej z 2025 roku.

Uczelnia to nie tylko szkoła

Kluczowe rozpoznanie Razem jest takie, że rola uczelni w regionie wykracza daleko poza dydaktykę. W stanowisku z 2018 roku partia pisała, że „uczelnia wyższa to nie tylko szkoła, ale również ośrodek kultury i niezwykle istotny czynnik rozwoju gospodarczego danego regionu", a jej zaniedbanie „to realna krzywda wyrządzana społecznościom lokalnym". Kiedy z mniejszego miasta znika dobra uczelnia, znika też pracodawca dla wykształconych ludzi, partner dla lokalnych firm i miejsce, które trzyma młodych na miejscu. Zostaje próżnia — społeczno-kulturalna, jak ostrzegała partia już w „9 tezach dla nauki" z 2015 roku.

Mechanizm degradacji jest przy tym samonapędzający się. Degradacja i łączenie mniejszych uczelni, jak ostrzegało Razem, „oznacza jeszcze większy odpływ młodych ludzi z regionów, które również obecnie cierpią z powodu tak zwanego drenażu mózgów". Najpierw najzdolniejsi wyjeżdżają z mniejszego miasta do metropolii, a stamtąd — już bez kotwicy w rodzinnym regionie — łatwiej im wyjechać za granicę. Osłabianie ośrodków regionalnych to więc jedno z pierwszych ogniw w łańcuchu, który kończy się emigracją, o czym piszemy szerzej w tekście o drenażu mózgów.

„Polska A i B" — o co chodzi. To skrótowe określenie utrzymującego się podziału kraju na lepiej rozwinięte województwa (zwykle zachodnie i wielkomiejskie) oraz te uboższe, z gorszym dostępem do pracy, usług i awansu. Uczelnia w mniejszym mieście jest jednym z nielicznych narzędzi, które ten podział realnie zmniejszają — daje na miejscu wykształcenie, pracę dla kadry i impuls dla lokalnej gospodarki.

Wyrównywać, nie centralizować

Recepta Razem nie polega na równaniu w dół ani na sztucznym podtrzymywaniu słabych jednostek. Chodzi o odwrócenie logiki, w której — jak zauważała partia — „nieproporcjonalnie wysokie środki finansowe kierowane są do kilku uczelni w Polsce, a nierówności pogłębiają się". Zamiast odcinać ośrodki regionalne od finansowania, Razem chce włączać je we współpracę ogólnopolską i międzynarodową, rozbudowywać programy wymiany między uczelniami i traktować dobre kształcenie w regionach jako inwestycję w przyszłą kadrę całego kraju.

Ta myśl ma u Razem także wymiar przemysłowy. Już w „9 tezach dla nauki" z 2015 roku partia zapowiadała reformę Państwowych Wyższych Szkół Zawodowych — „to we wzmocnieniu ich lokalnej roli widzimy szansę na wsparcie naszego planu odbudowy polskiego przemysłu", i pisała wprost, że „dobre uczelnie regionalne to faktyczny koniec podziału na Polskę A i B". Uczelnia w mniejszym mieście kształci nie tylko przyszłych naukowców, ale i inżynierów oraz techników dla lokalnych zakładów — jest częścią gospodarki regionu, nie ozdobą.

Co proponuje Razem

Postulat obrony uczelni regionalnych pochodzi z partyjnych stanowisk o nauce (2015, 2018) i pozostaje spójny z linią Razem, choć nie znalazł się wprost w rozdziale o nauce w Deklaracji 2025. Jego sedno:

Specjalne wsparcie dla uczelni regionalnych jako instytucji kluczowych dla rozwoju uboższych województw — zamiast kierowania nieproporcjonalnych środków do kilku ośrodków w metropoliach.
Włączanie ośrodków regionalnych we współpracę ogólnopolską i międzynarodową oraz rozbudowa programów wymiany między uczelniami — zamiast odcinania ich od finansowania i skazywania na regres.
Wzmocnienie lokalnej roli państwowych wyższych szkół zawodowych (dziś: akademii nauk stosowanych) jako element planu reindustrializacji — kadry dla lokalnego przemysłu kształcone na miejscu.

Regionalny wymiar nauki spina się bezpośrednio z gospodarką: rozwój uboższych województw i koniec podziału na Polskę A i B to jeden z celów, które serwis gospodarczy Razem opisuje przez pryzmat płac i wzrostu gospodarczego. A to, dlaczego dostęp do dobrej uczelni blisko domu decyduje o równości szans, rozwijamy w tekście o kosztach studiowania.

Źródła i dalsza lektura

Głodzona nauka: 1,41% PKB i spada. Razem chce 3%

Wed, 24 Jun 2026 10:00:00 +0200

Rozdział o nauce w Deklaracji programowej Partii Razem zaczyna się zdaniem, które brzmi jak diagnoza lekarza, nie jak polityczny slogan: „Kolejne rządy głodzą polską naukę". Łatwo przejść nad tym do porządku dziennego jako nad publicystyczną przesadą — problem w tym, że statystyka publiczna mówi dokładnie to samo, tyle że w procentach PKB. Polska od lat wydaje na badania mniej, niż wynosi europejska średnia, a ostatnie dane pokazują, że zamiast nadrabiać dystans, właśnie zaczęliśmy się cofać.

1,41% PKB — i pierwszy spadek od lat

Główny Urząd Statystyczny policzył, że w 2024 roku krajowe nakłady brutto na działalność badawczo-rozwojową wyniosły 51,5 mld zł, co odpowiadało 1,41% PKB — wobec 1,56% rok wcześniej. To nie jest wahnięcie w granicach błędu: nominalnie nakłady spadły o 3,1% w porównaniu z poprzednim rokiem, a w przeliczeniu na mieszkańca zjechały do 1370 zł. Udział w PKB cofnął się o pełne piętnaście setnych punktu procentowego w rok — w skali, w której liczą się dziesiąte części, to gwałtowny ruch w złym kierunku.

Ta liczba dostaje właściwego ciężaru dopiero w zestawieniu z sąsiadami. Według Eurostatu unijne nakłady na badania i rozwój sięgnęły w 2024 roku 2,2% PKB, a europejskim liderem pozostaje Szwecja z około 3,6%, przed Niemcami z około 3,1%. Polska z 1,41% plasuje się w dolnej części stawki — i, co gorsza, oddala się od unijnego celu 3% PKB w momencie, gdy większość rozwiniętych gospodarek do niego dąży. Dystans, o którym mowa, nie jest abstrakcją: każda dziesiąta część punktu PKB to miliardy złotych, których nie ma na pensje, aparaturę i wieloletnie projekty.

Jak czytać te liczby. GERD (gross domestic expenditure on R&D) to suma wydatków na badania i rozwój ze wszystkich źródeł — publicznych i prywatnych — w danym kraju. „1,41% PKB" znaczy więc, że na całą naukę, od fizyki po badania nad rakiem, Polska przeznacza mniej niż półtora grosza z każdej złotówki wytworzonej w gospodarce. Cel 3% PKB, do którego odwołuje się i Unia, i program Razem, to podwojenie tego wysiłku.

Zaciskanie pasa, które cofa gospodarkę

Deklaracja Razem nie zatrzymuje się na diagnozie niedofinansowania — wiąże je wprost z przyszłością gospodarczą kraju. „Polska musi w ciągu najbliższej dekady zbudować nowe silniki rozwoju. Są nimi zaawansowane badania naukowe, które wymagają dużych nakładów i czasu" — czytamy w programie. Logika jest tu chłodno rozwojowa: gospodarka oparta na taniej pracy i montowaniu cudzych produktów ma niski sufit, a przebicie go wymaga własnych technologii, patentów i wykształconych kadr. Tego się nie kupuje w hurtowni; to się buduje przez lata cierpliwego finansowania. Partia formułowała tę myśl już dekadę temu w „9 tezach dla nauki", pisząc, że „Polska może być czymś więcej niż montownią i dostarczycielem taniej siły roboczej dla innych gospodarek". Od tamtej pory zmienił się rząd i wskaźniki, ale zdanie nie straciło aktualności.

Problem z głodzeniem nauki polega na tym, że jego skutki są odroczone i przez to wygodne politycznie. Cięcie w budżecie badań nie wywołuje natychmiastowej awarii — laboratoria działają dalej, studenci kończą studia, artykuły się ukazują. Rachunek przychodzi później: w postaci technologii, których nie opracowaliśmy, firm, które nie powstały, i badaczy, którzy spakowali walizki. Tę bierność państwa Razem opisuje wprost w „Programie dla nauki i szkolnictwa wyższego" przyjętym przez Radę Krajową w styczniu 2025 r.: bez radykalnego zwiększenia nakładów Polska traci przyszłe silniki rozwoju — jak przedsiębiorca, który tnie koszty tam, gdzie akurat rodzi się jego przyszły zysk. Wcześniej, jeszcze pod bramą Uniwersytetu Warszawskiego, Zandberg mówił krócej: „Zwiększenie nakładów na badania, naukę i rozwój to sprawa absolutnie kluczowa. Od tego będzie zależeć przyszłość Polski i przyszłość gospodarki" — relacjonował Bankier.pl.

Co proponuje Razem

Zwiększymy nakłady na badania i naukę — docelowo do 3% PKB rocznie. Subwencje dla uczelni wyższych będą rosły co najmniej o wskaźnik inflacji.— Deklaracja programowa Partii Razem (2025), rozdz. „Nauka — warunek rozwoju”, partiarazem.pl

Nakłady na naukę docelowo do 3% PKB rocznie — podwojenie obecnego 1,41% i dogonienie unijnej czołówki zamiast dryfu w ogonie stawki.
Subwencje dla uczelni rosnące co najmniej o wskaźnik inflacji — koniec cichego cięcia, w którym nominalnie „bez zmian" oznacza realny spadek, gdy tylko ceny idą w górę.
Stabilne, przewidywalne finansowanie zamiast budżetu sklejanego z roku na rok — bo badań, które wymagają dekady, nie da się prowadzić w rytmie rocznych ustaw budżetowych.

Skąd wziąć te pieniądze i dlaczego akurat państwo ma je wyłożyć, rozkładamy na czynniki w tekście o roli państwa w finansowaniu innowacji. Jak z kolei wygląda dziś dramatyczny wskaźnik sukcesu w konkursach grantowych — czyli co się dzieje, gdy pieniędzy jest za mało na dobre pomysły — pokazujemy na przykładzie Narodowego Centrum Nauki.

To, że nauka jest inwestycją gospodarczą, a nie kosztem socjalnym, widać najlepiej z drugiej strony — od strony wzrostu i produktywności. Dlaczego kraje, które więcej wydają na badania, płacą też wyższe pensje, opisujemy w serwisie gospodarczym Razem, w tekście o płacach a wzroście gospodarczym.